2-Süre Beqere Saturday, November 3, 2007 << Ana Sayfa - Bash Bet - Main Page>>

Qur'an Kerim

Uyghurche Terjimisi

2-Süre Beqere

Medinide nazil bolghan, 286 ayet.

Nahayiti shepqetlik we méhriban Allah ning ismi bilen bashlaymen



Elif, lam, mim [1]. Bu kitabta (yeni qur'anda) héch shek yoq, (u) teqwadarlargha yétekchidur [2]. Ular gheybke ishinidu, namazni ada qilidu, ular biz bergen mal ـ mülüktin (xuda yoligha) serp qilidu [3]. Ular sanga nazil qilin'ghan kitabqa, sendin ilgiriki (peyghemberlerge) nazil qilin'ghan kitablargha ishinidu we axiretke sheksiz ishinidu [4]. Ene shular perwerdigarining toghra yolida bolghuchilardur, ene shular bextke érishküchilerdur [5]. Shübhisizki, kapirlarni agahlanduramsen, agahlandurmamsen, beribir, ular iman éytmaydu [6]. Allahularning dillirini we qulaqlirini péchetliwetken (imanning nuri kirmeydu), ularning közliri perdilen'gen (heqiqetni körmeydu), ular (axirette) qattiq azabqa duchar bolidu [7]. Kishiler arisida Allahqa we axiret künige ishenduq dégüchiler bar, heqiqette ular ishenmeydu (yeni aghzida ishenduq dégini bilen, könglide ishenmeydu) [8]. Ular Allahni we möminlerni aldimaqchi bolidu, heqiqette ular tuymastin özlirinila aldaydu [9]. Ularning dillirida késel (yeni munapiqliq we sheklinish) bar, Allahularning késilini kücheytiwetti; yalghan sözligenlikliri (yeni yalghandin imanni dewa qilghanliqliri we Allahning ayetlirini mesxire qilghanliqliri) üchün ular qattiq azabqa duchar bolidu [10]. Ulargha: "yer yüzide buzghunchiliq qilmanglar" déyilse, "biz islah qilghuchilarmiz" deydu [11]. Bilinglarki, ular heqiqeten buzghunchilardur, lékin buni özliri tuymaydu [12]. Ulargha (yeni munapiqlargha): "iman éytqan kishilerdek (yeni sahabilerdek chin könglünglar bilen) iman éytinglar" déyilse, "biz iman éytqan exmeqlerge oxshash iman éytamduq?" deydu. Bilinglarki ularning özlirila exmeqler, lékin (buni) ular tuymaydu [13]. Ular möminler bilen uchrashqinida: "biz iman éyttuq" déyishidu, shayatunliri (yeni munapiq kattibashliri) bilen yalghuz jayda tépishqanda bolsa "biz heqiqeten siler bilen billimiz, peqet (tilimizning uchidila iman éytip qoyup) möminlerni mesxire qilimiz" deydu [14]. Mesxire qilghanliqliri üchün Allahularni jazalaydu, ularni gumrahliqlirida qoyup bériduki, ular téngirqighan halda yürüshidu [15]. Ene shular hidayetni bérip gumrahliqni aldi. Shunga sodisi payda keltürmidi, ular hidayet tapquchi bolmidi [16]. Ular goyaki (kéchide issinish we yoruqluq élish üchün) ot yaqqan kishilerge oxshaydu, ot ularning etrapini yorutqanda, Allahularning (otining) yoruqini öchürüwetti, ularni (etrapidiki héch nersini) körelmeydighan qarangghuluqta qaldurdi [17]. Ular gastur (yeni gas anglimighandek, yaxshiliqni anglimaydu), gachidur (yeni gacha sözliyelmigendek, yaxshi ishni sözliyelmeydu), kordur (yeni kor bolup qalghandek, toghra yolni körmeydu), shunga ular (gumrahliqtin) qaytmaydu [18]. Yaki ular zulmetlik, güldürmamiliq we chaqmaqliq qattiq yamghurda qalghan, goya chaqmaq soquwétip ölüp kétishtin qorqup, qulaqlirini barmaqliri bilen étiwalghan kishilerge oxshaydu. Allahkapirlarni (yeni ularning hemme ehwalini) bilip turghuchidur [19]. Chaqmaq chaqqanda ular köz nuridin ayrilip qalghili tas qalidu. Ular chaqmaq yoruqida méngiwalidu; qarangghuluq qaplighanda turup qalidu, Allahxalisa idi, ularni anglash we körüsh quwwitidin elwette mehrum qilatti. Allahheqiqeten her nersige qadirdur [20]. I insanlar! Teqwadarlardin bolushunglar üchün, silerni we silerdin burunqilar (yeni ötkenki ümmetler) ni yaratqan perwerdigaringlargha ibadet qilinglar [21]. Allahsilerge zéminni töshek we asmanni bina (yeni yultuzlarning zichliqida binagha oxshash) qilip berdi, buluttin yamghur yaghdurup berdi, silerge riziq bolush üchün yamghur arqiliq türlük méwilerni östürüp berdi. Emdi Allahqa shérik keltürmenglar, halbuki, siler (Allahning shériki yoqluqini) bilip turisiler [22]. Bendimiz (Muhemmed) ge biz nazil qilghan qur'andin sheklensenglar, qur'an'gha oxshash birer sürini meydan'gha chiqirip béqinglar (qur'an'gha teerruz qilishta) Allahtin bashqa yardemchinglarning hemmisini (yardemge) chaqiringlar, (qur'an insanning sözi dégen gépinglarda) rastchil bolsanglar [23]. Eger mundaq qilalmisanglar ـ hergizghu qilalmaysiler ـ kapirlar üchün teyyarlan'ghan, insan we tashlar yéqilghu bolghan dozaxtin saqlininglar [24]. (i Muhemmed!) iman éytqan we yaxshi emellerni qilghanlargha ularning astidin östengler éqip turidighan jennetlerge kiridighanliqi bilen xush xewer bergin. Ular jennetning birer méwisidin riziqlandurulghan chaghda: "buning bilen burun (dunyadimu) riziqlandurulghan iduq" deydu. Ulargha körünüshi dunyaning méwilirige oxshaydighan, temi oxshimaydighan méwiler bérilidu. Jennetlerde ulargha pak jüptiler (yeni hörler) bérilidu, ular jennetlerde menggü qalidu [25]. Allahheqiqeten pasha we uningdinmu kichik nersilerni misal qilip keltürüshtin tartinip qalmaydu, möminler bolsa uni perwerdigari teripidin nazil bolghan heqiqet dep bilidu; kapirlar bolsa: "Allahbu nersilerni misal qilip keltürüshtin némini irade qilidu?" deydu. Allahbu misal bilen nurghun kishilerni (uni inkar qilghanliqtin) azduridu we nurghun kishilerni (uni testiqlighanliqtin) hidayet qilidu; shu arqiliq peqet pasiqlarnila azduridu [26]. Pasiqlar Allahwede alghandin kéyin bergen wedisini buzidu. Allahulashqa buyrughan shey'ini üzüp qoyidu (yeni sile ـ rehim qilmaydu), yer yüzide buzuqchiliq qilidu; ene shular ziyan tartquchilardur [27]. Allahni qandaqmu inkar qilisilerki, jansiz idinglar, silerge jan berdi (yeni atanglarning pushtida, ananglarning qarnida abimeniy idinglar), kéyin (ejilinglar toshqanda) Allahjéninglarni alidu, andin kéyin tirildüridu, andin kéyin Allahning dergahigha (hésab bérish üchün) qayturulisiler [28]. Allahyer yüzidiki hemme nersini siler (ning paydilinishinglar) üchün yaratti, andin asmanni yaritishqa yüzlinip, uni qusursiz yette asman qilip tamamlidi. Allahhernersini bilgüchidur [29]. Öz waqtida perwerdigaring perishtilerge: "men yer yüzide xelipe (yeni orunbasar) yaritimen" dédi. Perishtiler: "yer yüzide buzuqchiliq qilidighan, qan tökidighan (shexsni) xelipe qilamsen? Halbuki biz sini pak dep medhiyileymiz, muqeddes dep medhiyileymiz" dédi. Allah: "men heqiqeten siler bilmeydighan nersilerni bilimen" dédi [30]. Allahpütün shey'ilerning namlirini ademge ögetti, andin ularni perishtilerge körsitip: "(xelipe bolushqa ademge qarighanda biz heqliq deydighan qarshinglarda) rastchil bolsanglar, bu shey'ilerning namlirini manga éytip béringlar" dédi [31]. Perishtiler: "séni (pütün kemchiliklerdin) pak dep tonuymiz. Biz sen bildürgendin bashqini bilmeymiz, heqiqeten sen hemmini bilgüchidursen, hékmet bilen ish qilghuchidursen" dédi [32]. Allah: "i adem! Ulargha bu nersilerning namlirini éytip bergin" dédi. Adem ulargha bu nersilerning namlirini éytip bergen chaghda, Allah: "men silerge, asmanlardiki we zémindiki gheyblerni heqiqeten bilip turimen, ashkara we yoshurun ishinglarni bilip turimen, démigenmidim" dédi [33]. Öz waqtida perishtilerge: "ademge sejde qilinglar" déduq, iblistin bashqa hemmisi sejde qildi, iblis (sejde qilishtin) bash tartti, tekebburluq qildi, u kapirlardin bolup ketti [34]. Biz(ademge): "i adem! Sen xotunung (yeni hewwa) bilen jennette turunglar! Jennettiki nersilerdin xalighininglarche kengtasha yep ـ ichinglar, bu derexke yéqinlashmanglar (yeni méwisidin yémenglar), bolmisa (özünglargha) zulum qilghuchilardin bolup qalisiler" déduq [35]. Sheytan u ikkisini téyildurdi (yeni men'i qilin'ghan derexning méwisini yégüzüp xatalashturdi), turuwatqan jennettin chiqardi. (ademge, hewwagha, iblisqa) "bir ـ béringlar bilen öchekeshken halda (jennettin yer yüzige) chüshünglar, yer yüzide waqitliq (ejilinglar toshquche) yerlishinglar we (németlerdin) behrimen bolunglar" déduq [36]. Adem perwerdigaridin birqanche söz telim aldi (yeni gunahining kechürülüshi üchün oquydighan dua uninggha ilham arqiliq bildürüldi), Allahuning tewbisini qobul qildi. Allahheqiqeten tewbini bekmu qobul qilghuchidur (bendilirige) nahayiti méhribandur [37]. (ulargha) "hemminglar bu yerdin chüshünglar, silerge men tereptin bir yol körsetküchi (yeni peyghember) kélidu, yolumgha egeshkenlerge (axirette) qorqunch we ghem ـ qayghu bolmaydu" déduq [38]. Kapirlar we bizning ayetlirimizni inkar qilghanlar ehli dozaxtur, ular dozaxta menggü qalidu [39]. I srail ewladi! Méning silerge bergen némitimni yad étinglar, manga bergen (iman éytish we taet ـ ibadet qilish heqqidiki) wedenglargha wapa qilinglar, menmu silerge qilghan (sawab bérish heqqidiki) wedemge wapa qilimen, mendinla qorqunglar [40]. Men nazil qilghan tewratni testiq qilghuchi qur'an'gha iman keltürünglar, qur'anni birinchi bolup inkar qilghuchi bolmanglar, ayetlirimni erzan bahada sétiwetmenglar, mangila teqwadarliq qilinglar [41]. Heqni batilgha (yeni Allahnazil qilghan heqiqetni özünglar oydurup chiqqan nersige) arilashturmanglar , heqni bilip turup yoshurmanglar [42]. Namazni ada qilinglar, zakatni béringlar, ruku qilghuchilar bilen bille ruku qilinglar [43]. Kishilerni yaxshi ishqa buyrup özünglarni untumsiler? Halbuki, siler kitab (yeni tewrat) ni oqup turisiler , chüshenmemsiler [44]. Sewr qilish, namaz oqush arqiliq (Allahtin) yardem tilenglar. Namaz Allahtin qorqquchilar (yeni kemterlik bilen Allahqa boysun'ghuchilar) din bashqilargha heqiqeten musheqqetlik ishtur [45]. Allahtin qorqquchilar perwerdigarigha choqum mulaqat bolidighanliqigha we Allahning dergahigha choqum qaytip baridighanliqigha jezmen ishinidu [46]. I israil ewladi! Silerge bergen némitimni we silerni (bir zamanlarda) tamam jahan ehlidin üstün qilghanliqimni yad étinglar [47]. Kishi kishige esqatmaydighan, héch kishining shapaiti qobul qilinmaydighan, héch kishidin fidiye élinmaydighan, ular (yeni kapirlar we gunahkar bendiler) yardemge érishelmeydighan kündin qorqunglar [48]. Öz waqtida silerni qattiq qiynighan, oghulliringlarni boghuzlap, qizliringlarni (ishqa sélish üchün) tirik qaldurghan pir'ewn guruhidin silerni qutquzduq. Bu, perwerdigaringlarning (yaxshi adem bilen yaman ademni ajritidighan) chong siniqi idi [49]. Öz waqtida déngizni yérip silerni qutquzduq (yeni déngizning süyini otturidin bölüp, quruq yol hasil qilip, shu yerdin silerni salamet ötküzduq) we pir'ewn guruhini köz aldinglarda gherq qilduq [50]. Öz waqtida musagha 40 kéche (kütkendin kéyin tewratni nazil qilishni) wede qilduq. U silerdin ayrilghandin kéyin, özünglargha zulum qilip, mozayni mebud qiliwaldinglar [51]. Shuningdin kéyin, shükür qilsun dep, silerni epu qilduq [52]. Öz waqtida silerni hidayet tapsun dep, musagha heqni batildin ayrighuchi kitabni (yeni tewratni) berduq [53]. Öz waqtida musa öz qewmige: "i qewmim! Siler mozayni mebud qilip, heqiqeten özünglargha zulum qildinglar, yaratquchinglargha tewbe qilinglar, mozaygha choqunmighanlar choqun'ghanlarni öltürsun" dédi. Mundaq qilish yaratquchinglarning dergahida siler üchün yaxshidur. Allahtewbenglarni qobul qildi. Allahtewbini heqiqeten bekmu qobul qilghuchidur, nahayiti méhribandur [54]. Öz waqtida: "i musa! Allahni op'ochuq körmigiche sanga hergiz ishenmeymiz" dédinglar ـ de, (silerge nazil bolghan azabni) körüp turghininglar halda silerni chaqmaq soqti [55]. Andin kéyin, silerni shükür qilsun, dep ölgininglardin kéyin qayta tirildürduq [56]. Silerge bulutni sayiwen qilip berduq, silerge terenjibin bilen bödünini chüshürüp berduq. (biz silerge) "riziq qilip bergen pak, shérin nersilerdin yep ـ ichinglar" (déduq). Ular (németlirimizge nankorluq qilish bilen) bizge emes, peqet özlirigila zulum qildi [57]. Öz waqtida (musa arqiliq ejdadliringlargha): "bu sheherge (yeni beytulmuqeddeske) kiringlar, u yerde xalighininglarche kengtasha yep ـ ichinglar, (beytulmuqeddes) derwazisidin (shükür qilish yüzisidin) sejde qilghan halda kiringlar, (perwerdigarimiz) gunahlirimizni kechürgin denglar, gunahinglarni meghpiret qilimiz, yaxshilargha téximu artuq sawab bérimiz" déduq [58]. Zulum qilghuchilar özlirige sözlen'gen sözni bashqa sözge özgertiwetti, zulum qilghuchilar yoldin chiqqanliqliri (yeni Allahqa asiyliq qilghanliqliri) üchün, ulargha asmandin azab chüshürduq [59]. Öz waqtida, musa öz qewmi üchün su telep qilghan idi, biz uninggha: "hasang bilen tashni urghin" déduq. Tashtin 12 bulaq étilip chiqti, hemme adem (yeni qebile) özining su ichidighan ornini bildi, (ulargha) "Allahbergen riziqtin yenglar we ichinglar, yer yüzide buzghunchiliq qilmanglar" (déduq) [60]. Öz waqtida (sina chölide terenjibin we bödüne bilenla ozuqliniwatqininglarda) siler: "i musa! Biz bir xil yémeklikke chidap turalmaymiz, biz üchün perwerdigaringgha dua qilghin, bizge zéminning köktatliridin terxemek, samsaq, yésimuq we piyazlarni östürüp bersun" dédinglar, musa: "siler yaxshini nachargha tégishemsiler? (yeni piyaz, samsaq, köktatni terenjibin bilen bödünidin artuq köremsiler?) birer sheherge kiringlar, (shu yerde) tiligininglar bar" dédi. Ular xarliqta, mohtajliqta qaldi. Allahning ghezipige tégishlik boldi. Bu ularning Allahning ayetlirini inkar qilghanliqliri, peyghemberlerni naheq öltürgenlikliri tüpeylidin boldi. Bu Allahqa asiyliq qilghanliqliri we heddidin ashqanliqliri tüpeylidin boldi [61]. Shübhisizki, möminler, yehudiylar, nasaralar (arisidin) we perishtilerge, yultuzlargha choqun'ghuchilar arisidin Allahqa, axiret künige iman keltürgen we yaxshi emellerni qilghanlar perwerdigarining qéshida ejridin behrimen bolidu. Ulargha (axirette) qorqunch we ghem ـ qayghu yoqtur [62]. Öz waqtida, biz silerdin chin wede alghan we tur téghini üstünglargha tiklep qoyghan, silerge: "(dunyada halak bolushtin, axirette azabqa qélishtin) saqlinishinglar üchün biz bergen kitabni mehkem tutunglar (yeni tewratqa emel qilinglar), uningdiki ehkamlarni ésinglarda saqlanglar" (dégen iduq) [63]. Shuningdin kéyin (bergen wedenglardin) yüz örüdünglar, silerge Allahning pezli ـ merhemiti bolmisa idi, choqum ziyan tartquchilardin bolattinglar [64]. Aranglardiki shenbe küni (béliq tutmasliq) toghrisidiki sheriet cheklimisidin chiqip ketküchilerni (qandaq qilghanliqimizni), elwette bilisiler, biz ulargha: "xar maymun bolup kétinglar" déduq [65]. Uni (yeni ulargha bérilgen bu jazani) zamandashliri we kéyinkiler üchün ibret, teqwadarlar üchün wez ـ nesihet qilduq [66]. Öz waqtida, musa öz qewmige: "Allahheqiqeten silerni bir kala boghuzlashqa buyruydu" dégen idi. Ular: "bizni mesxire qiliwatamsen?" dédi. Musa: "jahillardin (yeni mesxire qilghuchilardin) bolup qélishtin Allahqa séghinip panah tileymen" dédi [67]. Ular: "biz üchün perwerdigaringgha iltija qilghinki, bizge qandaq kala ikenlikini bayan qilsun" dédi. Musa: "Allahuni qérimu emes, yashmu emes, ottura yash bolsun dep éytti, siler buyrulghanni qilinglar" dédi [68]. Ular: "biz üchün perwerdigaringgha iltija qilghinki, bizge uning renggini bayan qilsun" dédi. Musa éyttiki, "Allahheqiqeten uning renggi qarighuchilarni zoqlanduridighan sapsériq bolsun dédi" [69]. Ular: "perwerdigaringgha iltija qilghin, uning qandaq ikenlikini bizge bayan qilsun, (yeni déhqanchiliqqa ishlitilgen kalimu, yaki semritish üchün béqilghan kalimu?) bu bizge müjmel bolup qaldi (bu éniq bolidighan bolsa) xuda xalisa (uni) biz choqum tapimiz" dédi [70]. Musa: "Allah uning yer heydep, ékin sughurup köndürülgen bolmasliqini, béjirim, alisi yoq (yeni renggide sériqliqtin bashqa reng yoq) bolushini éytti" dédi. Ular: "emdi toluq bayan qilding" dédi ular (kalini) tépip kélip boghuzlidi, (ular soal sorawergenliktin) buni orunliyalmighili tas qaldi [71]. Öz waqtida siler bir kishini öltürgen we (qatilning kimliki) toghrisida detalash qilishqan idinglar. Siler yoshurmaqchi bolghan nersini (yeni qatilning ishini) Allah ashkarilighuchidur [72]. (silerge musa arqiliq) déduqki, kalining bir parchisi bilen ölükni urunglar (u tirilip qatilni éytip béridu), Allah ölüklerni shundaq (yeni köz aldinglarda bu ölükni tirildürgendek) tirildüridu, silerni chüshensun dep qudritining alametlirini silerge körsitidu [73]. (i yehudiylar jamaesi!) shuningdin kéyin (yeni shanliq möjizilerni körgendin kéyin) dilinglar qétip ketti, tashtek yaki tashtinmu qattiq qétip ketti. Tashlar arisida ichidin (su étilip chiqip) ériqlar hasil bolidighanliri bar, yérilip arisidin su chiqidighanlirimu bar; Allah tin qorqup (tagh choqqiliridin) domilap chüshidighanlirimu bar (démek, tash yumshaydu, silerning dilinglar bolsa yumshimaydu we tesirlenmeydu), Allah qilmishinglardin ghapil emestur [74]. (i möminler jamaesi! Dewitinglar arqiliq) yehudiylarning iman éytishini ümid qilamsiler? Halbuki, ulardin bir guruh adem, Allah ning kalamini anglap chüshen'gendin kéyin , uni bilip turup (qesten) özgertiwetti [75]. Ular möminler bilen uchrashqanlirida: "iman éyttuq" deytti. Bir ـ biri bilen yalghuz jayda tépishqanlirida: "perwerdigaringlar qéshida möminler silerge qarshi pakit körsetsun dep Allah silerge bildürgen wehyini (yeni Muhemmed eleyhssalamning tewrattiki süpetlirini) ulargha sözlep béremsiler? (buni) chüshenmemsiler!" deytti [76]. Yehudiylar özlirining yoshurun we ashkara ishlirini Allah ning bilip turidighanliqini uqmamdu? [77]. Ularning sawatsizliri kitabni (yeni tewratni) uqmaydu, (ehbarliri oydurup chiqqan) oydurmilarnila bilidu, guman bilenla ish qilidu [78]. Kitabni öz qolliri bilen yézip uni az pulgha sétish (yeni dunyaning azghina menpeiti) üchün, bu Allah teripidin nazil bolghan dégüchilerge way! Qoli bilen yazghanliri (yeni tewratni özgertkenlikliri) üchün ulargha way! (buning bilen) érishken (haram) nersiliri üchün ulargha way [79]. Ular: "bizni dozax oti sanaqliq künlerla köydüridu" deydu. (ulargha) "silerge Allah shundaq qilishqa wede bergenmu, (wede bergen bolsa) Allah wedisige hergizmu xilapliq qilmaydu, yaki özünglar bilmeydighanni Allah namidin dewatamsiler?" dégin [80]. Undaq emes (silerni dozax oti köydüridu), gunah qilghan we gunahqa chömüp ketkenler ehli dozaxtur, ular dozaxta menggü qalidu [81]. Iman éytqan we yaxshi emellerni qilghanlar ehli jennettur. Ular jennette menggü qalidu [82]. Öz waqtida biz israil ewladidin Allah tin bashqigha ibadet qilmasliqqa, ata ـ anigha, xish ـ eqribalargha, yétimlerge, miskinlerge yaxshiliq qilishqa, kishilerge yaxshi söz qilishqa, namaz öteshke, zakat bérishke ehde alduq. Aranglardiki azghina kishidin bashqinglar ehdidin yéniwaldinglar, siler hemishe (ehdenglardin) yéniwalisiler [83]. Öz waqtida bir ـ biringlarning qénini tökmeslikke, bir ـ biringlarni yurtliringlardin heydep chiqarmasliqqa, silerdin chin ehde alghan iduq. Kéyin buni (yeni ehdini) étirap qilghan idinglar, buninggha özünglar guwahsiler [84]. Kéyin siler (ehdini buzup) bir ـ biringlarni öltürdünglar, ichinglardin bir türküm kishilerni yurtidin heydep chiqardinglar, gunah we düshmenlik qilish bilen, ularning qarshi teripidikilerge yardem berdinglar, ular esir chüshüp kelse, fidiye bérip qutquzuwalisiler, halbuki, ularni yurtliridin heydep chiqirish silerge haram qilin'ghan idi (yeni bir ـ biringlarni öltürüsh we yurtidin heydep chiqirishni rawa körüsileru , ularning esirge chüshüp düshmenliringlarning qolida bolup qélishini rawa körmeysiler). Siler kitabning (yeni tewratning) bir qisim ehkamlirigha ishinip, bir qisim ehkamlirini inkar qilamsiler? Silerdin shundaq qilghanlarning jazasi peqet hayatiy dunyada xarliqqa qélish, qiyamet küni qattiq azabqa duchar bolushtur. Allah qilmishinglardin ghapil emestur [85]. Ene shular axiretni bérip, dunya tirikchilikini sétiwalghan kishilerdur. Shuning üchün, ulardin azab yéniklitilmeydu, ulargha yardemmu qilinmaydu [86]. Shek ـ shübhisizki, biz musagha kitab (yeni tewrat) berduq. Uningdin kéyin arqimuarqa peyghemberler ewettuq, meryem oghli isagha möjiziler berduq, hemde uni rohulquddus (yeni jibriil) bilen yöliduq. Herqachan birer peyghember könglünglargha yaqmaydighan birnerse élip kelse, tekebburluq qiliwéremsiler? Bir qisim peyghemberlerni inkar qildinglar, yene bir qisim peyghemberlerni öltürdünglar [87]. Ular: "dillirimiz perdilen'gen" dédi. Undaq emes, ularning kufri seweblik Allah ulargha lenet qildi, ulardin iman éytidighanlar nahayiti az [88]. Ulargha Allah teripidin ulardiki kitab (tewrat) ni testiqlaydighan kitab (qur'an) nazil bolghan chaghda (uninggha ishenmidi). Ilgiri ular (Muhemmed eleyhissalamni wasite qilip) kapirlargha qarshi özlirige yardem kélishini tileytti, ular bilidighan (yeni tewratta süpiti bayan qilin'ghan) peyghember kelgen chaghda uni inkar qildi. Allah kapirlargha (yeni peyghemberlerning tügenchisini inkar qilghan yehudiylargha) lenet qildi [89]. Yehudiylarning Allah nazil qilghan qur'anni inkar qilishi Allah ning öz pezlini (yeni peyghemberlikni) xalighan bendisige chüshürgenlikige heset qilish yüzisidindur. Ularning özlirini (yeni imanini) kufrigha sétishi ejeb yaman ishtur. Ular üsti ـ üstige ghezepke tégishlik boldi. Kapirlar xarlighuchi azabqa duchar bolidu [90]. Ulargha: "Allah nazil qilghan kitabqa (yeni qur'an'gha) iman keltürünglar" déyilse, ular: "özimizge nazil qilin'ghan kitabqa (yeni tewratqa) iman keltürimiz" deydu. Uningdin kéyinki kitabqa (yeni qur'an'gha) ishenmeydu, halbuki, u (yeni qur'an) heqtur, ularning qolidiki kitabni testiq qilghuchidur. (ulargha) "siler (tewratqa) ishinidighan bolsanglar, ilgiri néme üchün Allah ning peyghemberlirini öltürdünglar?" dégin [91]. Musa silerge heqiqeten éniq möjizilerni keltürdi, musa (tur téghigha ketken) din kéyin, özünglargha zulum qilip mozayni mebud qiliwaldinglar [92]. Öz waqtida biz silerdin (tewratqa emel qilishqa) chin wede alghan iduq, silerge: "men nazil qilghan kitabni mehkem tutunglar (bolmisa üstünglargha taghni tashlaymiz)" dep tur téghini üstünglargha tikliduq we (tewratqa) qulaq sélinglar (déduq). Ular: "sözüngge qulaq salduq emringge asiyliq qilduq" déyishti. Ularning kufri tüpeylidin dillirigha mozayning muhebbiti singip ketti. Ulargha: "eger siler mömin bolsanglar, imaninglar silerni ejeb yaman ishqa buyruydikina? (siler mömin emes, chünki iman mozaygha choqunushqa buyrumaydu)" dégin [93]. Ulargha: "eger axiret yurti (yeni jennet) Allah ning qéshida (siler guman qilghandek) bashqilargha emes, yalghuz silergila xas bolsa, (silerni jennetke ulashturidighan) ölümni arzu qilip béqinglar! (jennet bizgila xas dégen sözünglarda) rastchil bolsanglar" dégin [94]. Ular qilghan yaman emelliri seweblik, ölümni hergizmu arzu qilmaydu. Allah zalimlarni obdan bilgüchidur [95]. Shübhisizki, ularni hayatqa hemme kishidin, hetta mushriklardinmu héris körüsen; her biri ming yil ömür körüshni arzu qilidu, uzun ömür körüsh ularni azabtin qutuldurup qalalmaydu. Allah ular ning qilmishlirini éniq körüp turghuchidur [96]. Éytqinki, "jibriilgha düshmen bolghan adem (Allah qa düshmendur), chünki u (yeni jibriil) Allah ning emri bilen özidin ilgirikini (yeni samawi kitablarni) testiq qilghuchi, toghra yol körsetküchi, möminlerge bésharet bergüchi qur'anni séning qelbingge nazil qildi [97]. Kimki Allah ni, Allah ning perishtilirini, peyghemberlirini, jibriilni, mikailni düshmen tutidiken (Allah ni düshmen tutqan bolidu), shübhisizki, Allah kapirlarni düshmen tutidu" [98]. Shek ـ shübhisizki, sanga biz roshen ayetlerni nazil qilduq, ularni peqet toghra yoldin chiqqanlarla inkar qilidu [99]. Her qachan ular birer ehde tüzüshse, bir türkümi uni buzidu, belki ularning (yeni yehudiylarning) tolisi (tewratqa) iman éytmaydu [100]. Ulargha Allah teripidin qolliridiki kitabni testiqlaydighan bir peyghember (yeni Muhemmed eleyhissalam) kelse, (uning peyghemberlik delillirini) bilmeydighandek, Allah ning kitabini (yeni tewratni) arqisigha chörüwétidu (yeni tewratning sözlirige emel qilmaydu) [101]. Ular sulaymanning padishahliq zamanidiki sheytanlarning (séhrigerlikige ait) sözlirige egeshti. Sulayman (séhriger bolghini we séhir öginish bilen) kapir bolghini yoq, lékin sheytanlar kishilerge séhir ögitip kapir boldi. Ular babildiki harut ـ marut déyilidighan ikki perishtige nazil qilin'ghan séhirni ügitetti. (bu ikki perishte) biz kishilerni sinaymiz kapir bolmighin, démigiche héch kishige séhir ögetmeytti. Ular bu ikkisidin er ـ xotunni bir ـ biridin ayriwétidighan nersilerni (yeni séhirgerlikni) öginetti, ular (séhir arqiliq) Allah ning ruxsitisiz héch kishige ziyan yetküzelmeytti. Halbuki, ular özlirige ziyini bar, paydisi yoq nersini öginetti. Yehudiylar (tewratni tashlap) séhirni sétiwalghuchigha axirette (Allah ning rehmitidin we jennitidin) héch nésiwe yoq ikenlikini obdan béletti, ular janlirining bedilige sétiwalghan nersisining (yeni özliri üchün séhir öginishni tallishining) ejebmu yaman ish ikenlikini kashki bilse idi [102]. Eger ular iman keltürse (séhirni tashlap) Allah tin qorqsa, (ular üchün) Allah ning dergahidiki sawab elwette yaxshi idi, kashki ular buni bilse idi [103]. I möminler! (peyghemberge) raina dep xitab qilmay, unzurna dep xitab qilinglar, (sözige) qulaq sélinglar, kapirlar qattiq azabqa duchar bolidu [104]. Ehli kitab we mushriklardin bolghan kapirlar perwerdigaringlar teripidin silerge birer yaxshiliqning chüshüshini yaqturmaydu, Allah özining xalighan bendisige peyghemberlikni xas qilidu, Allah chong pezl igisidur [105]. Qandaqla bir ayetni emeldin qaldursaq yaki untuldursaq, (ornigha) uningdin artuq yaki shuninggha oxshash bir ayetni keltürimiz. Allah ning her nersige qadir ikenlikini bilmemsen? [106]. Asmanlarning we zéminning padishahliqi Allah qa mensup ikenlikini bilmemsen? Silerge Allah tin bashqa héchqandaq dost we medetkar yoqtur [107]. Ular (yeni yehudiylar) ilgiri musadin soal sorighandek, silermu peyghembiringlardin soal sorimaqchi bolamsiler? Kimki imanini kufrigha tégishse, u heqiqeten toghra yoldin azghan bolidu [108]. Ehli kitab ichidiki nurghun kishiler özlirige heqiqet (yeni dininglarning heqliqi) ashkara bolghandin kéyin, heset qilish yüzisidin silerni imaninglardin qayturup kapir qilishni arzu qilidu. Allah ning emri kelgen'ge qeder (yeni Allah silerge ular bilen urush qilishqa ruxset qilghuche) ularni epu qilinglar we kechürünglar. Allah heqiqeten her nersige qadirdur [109]. Namazni ada qilinglar, zakatni béringlar, özünglar üchün ishligen herqandaq yaxshi emel bolsa, Allah ning dergahida uning sawabini tapisiler, Allah heqiqeten qilghan emelinglarni körüp turghuchidur [110]. Ular: "yehudiy yaki nasara bolmighan adem (yeni yehudiylar yehudiy bolmighan adem, nasaralar nasara bolmighan adem) hergizmu jennetke kirmeydu" déyishti. Bu, ularning quruq arzusidur. "eger (sözünglarda) rastchil bolsanglar, delilinglarni keltürünglar" dégin [111]. Undaq emes, kimki yaxshi emellerni qilghan halda özini Allah qa tapshuridiken (yeni Allah ning emrige boysunup, emelini xalis Allah üchün qilidiken), u perwerdigarining dergahida sawabtin behrimen bolidu. Ulargha (axirette) héch qorqunch we ghem ـ qayghu bolmaydu [112]. Yehudiylar: "nasaralarning héchqandaq asasi yoq (yeni ular toghra dinda emes)" dédi. Nasaralarmu: "yehudiylarning héchqandaq asasi yoq (yeni ular toghra dinda emes)" dédi. Halbuki, ular kitabni (yeni yehudiylar tewratni, nasaralar injilni) oquydu, bilimsiz ademler (yeni ereb mushrikliri) mu ular dégendek dédi, Allah qiyamet küni ularning öz'ara ixtilap qilishqan nersiliri üstide höküm chiqiridu [113]. Allah ning mesjidliride Allah ning namining yad qilinishini tosqan we ularni weyran qilishqa orun'ghanlardinmu zalim kishi barmu? Mesjidlerge ularning peqet qorqqan haldila kirishi layiq idi, ular dunyada reswa bolidu. Axirette chong azabqa (yeni dozax azabigha) duchar bolidu [114]. Meshriqmu, meghribmu (yeni pütün yer yüzi) Allah ningdur, qaysi terepke yüzlensenglermu, u Allah ning teripi (yeni silerge ixtiyar qilghan qiblisi) dur. Allah (ning meghpiriti) heqiqeten kengdur, (Allah) hemmini bilgüchidur [115]. Ular (yeni yehudiylar, nasaralar, mushriklar): "Allah ning balisi bar" deydu. Allah (ularning guman qilghan nersisidin) paktur, undaq emes, asmanlardiki we zémindiki nersilerning hemmisi Allah ningdur, hemmisi uninggha boysun'ghuchidur [116]. Allah asmanlar we zéminni yoqtin bar qilghuchidur. Bir ishni wujudqa keltürüshni irade qilsa, "wujudqa kel" deydu ـ de, u wujudqa kélidu [117]. Bilmeydighanlar (yeni qureysh kapirliri): "Allah néme üchün biz bilen sözleshmeydu? Yaki néme üchün bizge (rast peyghemberlikning delili süptide) birer möjize kelmeydu?" deydu. Ulardin burun ötkenlermu (peyghemberlirige) shundaq sözni qilghan idi; ularning dilliri bir ـ birige oxshaydu. Ayetlirimizni jezmen ishinidighan (yeni heqiqet izdeydighan) qewm üchün heqiqeten bayan qilduq [118]. Biz séni heqiqeten (möminlerge jennet bilen) xosh xewer bergüchi, (kapirlarni dozax azabidin) agahlandurghuchi qilip heq (din) bilen ewettuq. Sen ehli dozax (yeni kapirlardin iman éytmighanlar) toghrisida jawabkar emessen [119]. Sen yehudiylar we nasaralarning dinigha kirmigiche ular sendin hergizmu razi bolmaydu. (i Muhemmed! Ulargha) éytqinki, "toghra yol peqet Allah ning yolidur". Sanga ilim kelgendin kéyin (yeni pakitliq heqiqet sanga ashkara bolghandin kéyin), eger sen ularning nepsi xahishlirigha egishidighan bolsang, (séni Allah ning azabidin qutquzidighan) héchqandaq dostmu bolmaydu, medetkarmu bolmaydu [120]. Biz ata qilghan kitabni tégishlik rewishte oquydighanlar bar, ene shular uninggha ishinidu. Kimlerki kitabni (yeni qur'anni) inkar qilidiken, ular ziyan tartquchilardur [121]. I israil ewladi! Silerge bergen némitimni we silerni (bir zamanlarda) hemme jahan ehlidin üstün qilghanliqimni yad étinglar [122]. Birawgha biraw qilchilik yardem qilalmaydighan, héch kishining fidiyisi qobul qilinmaydighan, héch kishining shapaiti payda qilmaydighan, ulargha (yeni kapirlar we gunahkarlargha) yardem qilinmaydighan kündin qorqunglar [123]. Öz waqtida ibrahimni perwerdigari bir qanche emrler (yeni sheriet teklipliri) bilen sinidi, ibrahim ularni beja keltürdi. Allah uninggha: "séni choqum kishilerge (dinda) péshwa qilimen" dédi, ibrahim: "méning bir qisim ewladimnimu péshwa qilsang" dédi. Allah: "méning (péshwa qilish) ehdemge zalimlar (yeni kapirlar) érishelmeydu" dédi [124]. Öz waqtida biz kebini kishiler üchün jem bolidighan jay we aman jay qilip berduq. (kishilerge) maqami ibrahimni namazgah qilinglar (yeni shu yerde namaz oqunglar déduq). Ibrahim bilen ismailgha öyümni (yeni kebemni) tawap qilghuchilar, étikapta olturghuchilar, ruku qilghuchilar, sejde qilghuchilar üchün pak tutushni buyruduq [125]. Öz waqtida ibrahim: "perwerdigarim! Bu yerni (yeni mekkini) ténich sheher qilip bergin, ahalisidin Allah qa we axiret künige iman éytqanlarni türlük méwiler bilen riziqlandurghin" dédi. Allah: "kapir bolghan ademnimu (riziqtin) azghina muddet (yeni hayatliqida) behrimen qilimen, andin kéyin uni (axirette) dozaxqa heydeymen" dédi. (bu) némidégen yaman aqiwet! [126]. Öz waqtida ibrahim bilen ismail kebining ulini qopuruwétip: "perwerdigarimiz bizning (xizmitimizni) qobul qilghin, sen heqiqeten (duayimizni) anglap turghuchisen, (niyitimizni) bilip turghuchisen [127]. Perwerdigarimiz! Ikkimizni özüngge itaetmen qilghin, bizning ewladlirimizdinmu özüngge itaetmen ümmet chiqarghin, bizge hejimizning qaidilirini bildürgin, tewbimizni qobul qilghin, chünki sen tewbini nahayiti qobul qilghuchisen, nahayiti méhribansen [128]. Perwerdigarimiz! Ularning ichidin ayetliringni ulargha tilawet qilip béridighan, kitabingni (yeni qur'anni), hékmetni (yeni pak sünnetni) ulargha ögitidighan, ularni (mushriklik we gunahlardin) pak qilidighan bir peyghember ewetkin, heqiqeten sen ghalibsen, hékmet bilen ish qilghuchisen" dédi [129]. Özini exmeq qilghanlardin bashqa kim ibrahimning dinidin yüz örüydu, heqiqeten biz uni bu dunyada (peyghemberlikke) talliduq. Shek ـ shübhisizki, axirette u yaxshilar qatarida bolidu [130]. Öz waqtida perwerdigari uninggha: "(perwerdigaringning emrige) itaet qilghin" dédi. U: "alemlerning perwerdigarigha itaet qildim" dédi [131]. Ibrahim we yequb öz oghullirigha wesiyet qilip: "i oghullirim! Allah silerge mushu dinini (yeni islam dinini) tallidi, peqet musulman pitinglarche ölünglar (yeni imaninglarda mehkem turunglar, taki iman bilen kétinglar)" dédi [132]. Yequb jan üzüwatqan waqtida siler yénida barmidinglar? Shu chaghda yequb oghulliridin: "men ölgendin kéyin siler kimge ibadet qilisiler?" dep soridi. Ular: "séning ilahing we ata ـ bowiliring ibrahim, ismail, is'haqlarning ilahi bolghan bir Allah qa ibadet qilimiz, biz uninggha itaet qilghuchimiz" dédi [133]. Ular ötken bir ümmettur, ularning emelliri (ning sawabi) özliri üchündur. Silerning emelinglar (ningmu sawabi) özünglar üchündur, ularning qilmishigha siler jawabkar emes [134]. Ular: "yehudiy yaki nasara bolunglar, toghra yol tapisiler" deydu. "undaq emes, biz ibrahimning islamgha uyghun dinigha egishimiz, u mushriklardin emes idi" dégin [135]. Éytinglarki, "Allah qa iman éyttuq, bizge nazil qilin'ghan wehyige, ibrahimgha, ismailgha, is'haqqa, yequbqa we ularning ewladlirigha nazil qilin'ghan wehyige, musagha bérilgen (tewratqa), isagha bérilgen (injilgha) we peyghemberlerge perwerdigari teripidin bérilgen (kitablargha) iman éyttuq, ulardin héchbirini ayriwetmeymiz (yeni yehudiylar we nasaralargha oxshash, ularning bezisige iman éytip bezisini inkar qilmaymiz), biz Allah qa boysun'ghuchilarmiz" [136]. Eger ular (yeni ehli kitab) siler iman éytqandek iman éytsa, elwette, toghra yol tapqan bolidu. Eger ular (imandin) yüz örüse, (sen bilen) adawette bolghan bolidu, ulargha qarshi Allah sanga kupayidur. Allah (ularning sözlirini) anglap turghuchidur, (hiyle ـ mikrini) bilip turghuchidur [137]. Allah ning dinida ching turunglar, Allah ning dinidin yaxshi kimning dini bar? Biz Allah qa ibadet qilghuchilarmiz [138]. "biz bilen Allah toghruluq munazirilishemsiler? Halbuki, u hem bizning perwerdigarimiz, hem silerning perwerdigaringlardur. Bizning emellirimiz özimiz üchündur, silerning emelliringlarmu özünglar üchündur, biz Allah qa sadiqmiz" dégin [139]. "yaki ibrahim, ismail, is'haq, yequb we uning ewladi yehudiy idi yaki nasara idi" demsiler? Éytqinki, "(ularning qaysi dinda ikenlikini) siler obdan bilemsiler? Yaki Allah obdan bilemdu? Qolida Allah nazil qilghan delil ـ ispat turup uni yoshurghan ademdin zalim kim bar? Allah silerning qilmishinglardin ghapil emestur" [140]. Ular ötken bir ümmettur, ularning emelliri özliri üchündur. Silerning emelinglarmu özünglar üchündur, ularning qilmishigha siler jawabkar emes [141]. Bezi exmeq kishiler: "ularni (yeni peyghember eleyhissalam bilen möminlerni) qarap kéliwatqan qiblisidin (yeni beytulmuqeddestin) néme yüz örügüzgendu?" deydu. (i Muhemmed!) éytqinki, "meshriq we meghrib (yeni hemme terep) Allah ningdur, Allah xalighan kishini toghra yolgha bashlaydu" [142]. Shuningdek (yeni silerni islamgha hidayet qilghandek) kishilerge (yeni ötkenki ümmetlerge) shahit bolushunglar üchün we peyghemberning silerge shahit bolushi üchün, biz silerni yaxshi ümmet qilduq. Sen yüz keltürüp kéliwatqan terepni (yeni beytulmuqeddesni) qible qilghanliqimiz peyghemberge egeshkenlerni asiyliq qilghanlardin (yeni murted bolup ketkenlerdin) ayriwélishimiz üchünla idi. Allah hidayet qilghanlardin bashqilargha bu (yeni qiblining özgertilishi) heqiqeten éghirdur. Allah silerning imaninglarni (yeni ilgiri beytulmuqeddeske qarap oqughan namizinglarni) bikar qiliwetmeydu. Allah kishilerge heqiqeten méhribandur, nahayiti köyümchandur [143]. Biz séning (kebe qibleng bolushini tilep) qayta ـ qayta asman'gha qarighanliqingni körüp turuwatimiz. Séni choqum sen yaqturidighan qiblige yüzlendürimiz. (namazda) yüzüngni mesjidi herem terepke qilghin. (i möminler!) qeyerde bolmanglar (namazda) yüzünglarni mesjidi herem terepke qilinglar. Heqiqeten kitab bérilgenler (yeni yehudiylar we nasaralar) buning (yeni qiblining kebige özgertilishining) perwerdigari teripidin kelgen heqiqet ikenlikini, choqum bilidu, Allah ularning qilmishidin ghapil emes [144]. Kitab bérilgenlerge barche delilni keltürsengmu, ular séning qiblengge boysunmaydu, senmu ularning qiblisige boysunmaysen; ular (yeni yehudiylar we nasaralar) hem öz ara bir ـ birining qiblisige boysunmaydu. Sanga ilim (yeni wehyi) kelgendin kéyin, mubada ularning nepsi xahishlirigha boysunsang, u chaghda sen choqum zulum qilghanlardin bolisen [145]. Biz kitab bergenler (yeni yehudiylar bilen nasaralar) uni (yeni peyghemberni) öz oghullirini tonughandek tonuydu. Ularning bir pirqisi, shübhisizki, heqiqetni bilip turup yoshuridu [146]. Heqiqet Allah teripidin kelgendur, hergiz shek keltürgüchilerdin bolmighin [147]. Her (ümmet) ning yüz keltüridighan teripi (yeni qiblisi) bar, (i möminler!) yaxshi emellerni qilishqa aldiranglar, qeyerde bolmanglar, (qiyamet küni) Allah hemmenglarni (hésab üchün) yighidu, Allah heqiqeten hemme nersige qadirdur [148]. (qeyerdin seperge chiqmighin, namizingda) yüzüngni mesjidi herem (yeni kebe) terepke qilghin; bu, heqiqeten, perwerdigaring teripidin kelgen heqiqettur, Allah silerning qilmishinglardin ghapil emestur [149]. Kishiler (yeni yehudiylar we mushriklar) ge silerge qarshi delil ـ ispat bolmasliqi üchün, (i Muhemmed! Seper qilishqa) qeyerdin chiqmighin, (namizingda) yüzüngni mesjidi herem terepke qilghin. (i möminler!) silermu qeyerde bolmanglar, (namizinglarda) yüzünglarni mesjidi herem terepke qilinglar. Peqet ularning ichidiki zulum qilghuchilarla (qiblining özgergenlikini silerge qarshi delil qiliwalidu), ular (yeni zalimlar) din qorqmanglar, (méning emrimni tutush bilen) mendin qorqunglar. (qiblini özgertishke emr qilishim) silerge bergen némitimni kamaletke yetküzüshüm üchün we toghra yolda bolushunglar üchündur [150]. Shuningdek (yeni silerge bergen némitimni kamaletke yetküzginimdek) öz ichinglardin silerge bizning ayetlirimizni tilawet qilip béridighan, silerni (mushriklik we gunahdin) pak qilidighan, silerge kitabni (yeni qur'anni) we hékmetni (yeni diniy ehkamlarni) ögitidighan, silerge bilmigenliringlarni bildüridighan bir peyghember ewettuq [151]. Méni (taet ـ ibadet bilen) yad étinglar, (méni yad etsenglar) menmu silerni (sawab bérish bilen, meghpiret qilish bilen) yad étimen. Manga shükür qilinglar, nashükürlük qilmanglar [152]. I möminler! Sewr arqiliq we namaz arqiliq yardem tilenglar. Allah heqiqeten sewr qilghuchilar bilen billidur [153]. Allah ning yolida öltürülgenlerni (yeni shéhitlerni) ölük démenglar, belki ular tiriktur, lékin siler buni sezmeysiler [154]. Biz silerni bir'az qorqunch bilen, bir'az qehetchilik bilen we malliringlargha, janliringlargha, baliliringlargha, ziraetliringlargha yétidighan ziyan bilen choqum sinaymiz. (béshigha kelgen musibet, ziyan ـ zexmetlerge) sewr qilghuchilargha (jennet bilen) xush xewer bergin [155]. Ulargha birer musibet kelgen chaghda, ular: "biz elwette Allah ning igidarchiliqidimiz (yeni Allah ning bendilirimiz), choqum Allah ning dergahigha qaytimiz" deydu [156]. Ene shular perwerdigarining meghpiriti we rehmitige érishküchilerdur, ene shular hidayet tapquchilardur [157]. Sefa bilen merwe heqiqeten Allah ning (dinining) alametliridur. Hej qilghan yaki ömre qilghan adem ularning arisida seyi qilsa héch bak yoq. Kimki öz ixtiyari bilen birer yaxshiliq qilidiken (Allah uning mukapatini béridu), Allah elwette shükürning mukapatini bergüchidur, Allah hemmini bilgüchidur [158]. Bu kitabta (yeni tewratta) kishilerge toghra yolni éniq bayan qilghinimizdin kéyin, biz nazil qilghan (Muhemmed eleyhissalamning rast peyghember ikenlikini ispatlaydighan) roshen delillerni we toghra yolni yoshuridighanlargha Allah lenet qilidu (yeni rehmitidin yiraq qilidu); lenet qilghuchilar (yeni perishtiler we möminler) mu ulargha lenet qilidu [159]. Peqet tewbe qilghanlar, (emelini) tüzetkenler, yehudiylarning tewrat ehkamliridin yoshurghanlirini) bayan qilghanlarla buningdin mustesna. Ene shularning tewbisini qobul qilimen, men tewbini bekmu qobul qilghuchidurmen. Nahayiti méhribandurmen [160]. Shübhisizki, kapir bolup, kapir péti ölgenler bar, ene shular choqum Allah ning, perishtilerning we insanlarning hemmisining lenitige uchraydu [161]. Ular dozaxta menggü qalidu, ulardin azab yéniklitilmeydu, ulargha bérilidighan azab kéchiktürülmeydu [162]. Silerning ilahinglar bir ilahtur, uningdin bashqa héch mebud (berheq) yoqtur; u nahayiti shepqetliktur, nahayiti méhribandur [163]. Asmanlarning we zéminning yaritilishida, kéche bilen kündüzning nöwetlishishide, kishilerge paydiliq nersilerni élip déngizda üzüp yürgen kémilerde, Allah buluttin yaghdurup bergen, ölgen zéminni tirildüridighan yamghurda, yer yüzige tarqitiwetken haywanatlarda, shamal yönülüshlirining özgirip turushida, asman ـ zémin arisida boysundurulghan bulutlarda, chüshinidighan kishiler üchün, elwette (Allah ning birlikini körsitidighan) deliller bardur [164]. Bezi ademler Allah tin gheyriylerni (yeni butlarni) Allah qa shérik qiliwalidu, ularni (möminlerning) Allah ni dost tutqinidek dost tutidu, (yeni ulughlaydu we ulargha boysunidu). Möminler Allah ni hemmidin bek dost tutquchilardur, zalimlar (qiyamet küni özlirige teyyarlan'ghan) azabni körgen chaghda pütün küch ـ quwwetning Allah qa mensüp ikenlikini we Allah ning azabining qattiq ikenlikini kashki bilse idi (dunyada Allah qa shérik keltürgenliklirige heddidin ziyade pushayman qilatti) [165]. Eyni waqitta egeshtürgüchiler azabni körüp, egeshküchilerdin ada ـ juda bolidu. Ularning öz'ara munasiwiti (yeni dunyadiki dostluqi) üzülidu [166]. Egeshküchiler: "kashki bizlerge (dunyagha) qaytishqa bolsa idi, ular bizdin ada ـ juda bolghandek bizmu ulardin ada ـ juda bolattuq" deydu. Allah ulargha (yaman) ishlirining hesret bolghanliqini mushundaq körsitidu, ular dozaxtin chiqmaydu [167]. I insanlar! Yer yüzidiki halal ـ pakiz nersilerdin yenglar, sheytanning yollirigha egeshmenglar, chünki sheytan silerge ochuq düshmendur [168]. Sheytan silerni heqiqeten yamanliqlargha, qebih gunahlargha we Allah namidin, yalghandin (Allah silerge halal qilghan nersilerni haram dep we haram qilghan nersilerni halal dep), siler bilmeydighan nersilerni éytishqa buyruydu [169]. Herqachan ulargha (yeni mushriklargha): "Allah nazil qilghan nersige (yeni Allah peyghembirige nazil qilghan wehyige, qur'an'gha) egishinglar" déyilse, ular: "yaq, ata ـ bowilirimizdin qalghan din'gha egishimiz" déyishidu. Ata ـ bowiliri héch nersini chüshenmigen we toghra yolda bolmighan tursa, yene ulargha egishemdu? [170]. Kapirlerni hidayetke dewet qilghuchi xuddi menisini chüshenmey tawushini we nidanila anglaydighan chaharpaylarni chaqirghan ademge oxshaydu (kapirlar heqni anglashtin) gastur, (heqni sözleshtin) gachidur, (heqni körüshtin) kordur, ular (wez ـ nesihetni chüshenmeydu [171]. I möminler! Biz silerni riziqlandurghan halal nersilerdin yenglar, eger Allah ghila ibadet qilidighan bolsanglar, Allah qa (yeni Allah ning heddi ـ hésabsiz németlirige) shükür qilinglar [172]. Allah silerge özi ölüp qalghan haywanni, qanni, choshqa göshini, Allah tin gheyriyning (yeni butlarning) nami éytilip boghuzlan'ghan haywanni yéyishni haram qildi, kimki öz ixtiyariche emes, ilajisizliqtin (yuqiriqi haram qilin'ghan nersilerdin) hayatini saqlap qalghudek yése, uninggha héch gunah bolmaydu. Heqiqeten Allah nahayiti meghpiret qilghuchidur, nahayiti méhribandur [173]. Allah kitabta (yeni tewratta) nazil qilghan nersilerni yoshuridighan we uni azghina pulgha satidighanlarning qarnigha yégini peqet ottur (chünki ularning yégen shu haram méli ularni dozaxqa élip baridu), qiyamet küni Allah ulargha (ularni xushal qilidighan) söz qilmaydu, ularni (gunahliridin) paklimaydu, ular qattiq azabqa duchar bolidu [174]. Ene shular hidayetni gumrahliqqa, meghpiretni azabqa (yeni jennetni dozaxqa) tégishti, ular dozax azabigha némidégen chidamliq! [175]. Bu (qattiq azab) shuning üchünki, Allah heqiqeten heq kitabni (tewratni) nazil qildi (ular tewrattiki nersilerni yoshurdi we özgertiwetti), kitab toghrisida ixtilap qilghuchilar chungqur nizadidur [176]. Silerning kün chiqqan we kün patqan terepke yüzkeltürüshünglarning özila yaxshi emelge yatmaydu. Belki Allah qa, axiret künige, perishtilerge, kitabqa (yeni Allah nazil qilghan kitablargha), pebghemberlerge iman keltürüsh, Allah ni söyüsh yüzisidin xish ـ eqribalargha, yétimlerge, miskinlerge, ibn sebillerge (yeni pul ـ mélidin alaqisi üzülüp qalghan musapirlargha), saillargha we qullarning azadliqqa érishishige pul ـ mal yardem bérish, namaz oqush, zakat bérish, ehdige wapa qilish, yoqsuzluqqa, késellikke we (Allah ning yolida qilin'ghan) urushqa berdashliq bérish yaxshi emelge kiridu. Ene shular (yeni yuqiriqi süpetlerge ige kishiler) (imanida) rastchil ademlerdur, ene shular teqwadar ademlerdur [177]. I möminler! Öltürülgenler üchün qisas élish silerge perz qilindi, hör adem üchün hör ademdin, qul üchün quldin, ayal üchün ayaldin qisas élinidu. Qatil üchün (diniy) qérindishi teripidin birnerse kechürüm qilinsa (yeni öltürülgüchining igisi qatildin diyet élishqa razi bolup qisas élishtin waz kechse, u, jinayetchidin diyetni) chirayliqche telep qilishi lazim, (jinayetchimu diyetni) yaxshiliqche (yeni kéchiktürmestin, kémeytiwetmestin toluq) bérishi lazim. Bu (höküm) perwerdigaringlar teripidin (silerge bérilgen) yéniklitishtur we rehmettur. Shuningdin kéyin (yeni diyetni qobul qilghandin kéyin), chékidin éship ketken (yeni qatilni öltürgen) adem qattiq azabqa duchar bolidu [178]. I eqil igiliri! Silerge qisasta hayatliq bar, (yeni kishi birawni öltürgen teqdirde öziningmu öltürülidighanliqini bilse, u, adem öltürüshtin yanidu, shuning bilen, uning özimu, u öltürmekchi bolghan ademmu ölüshtin saqlinip qalidu). (naheq qan töküshtin) saqlinishinglar üchün (qisas yolgha qoyuldi) [179]. Eger silerdin bireylen ölüsh aldida köp mal qaldursa, uning ata ـ anisigha we xish ـ eqribalirigha adilliq bilen wesiyet qilishi teqwadarlarning öteshke tégishlik burchi süpitide perz qilindi [180]. Wesiyetni anglighandin kiyin, kimki uni özgertidiken, uning gunahi özgertkenlerge yüklinidu. Allah heqiqeten hemmini anglap turghuchidur, hemmini bilip turghuchidur [181]. Kimki wesiyet qilghuchining sewenliki yaki qesten natoghra qilghanliqini bilip, ularning (yeni wesiyet qilghuchilar bilen wesiyet qilin'ghuchilarning) arisini tüzep qoysa, uninggha héch gunah bolmaydu, Allah heqiqeten meghpiret qilghuchidur, nahayiti méhribandur [182]. I möminler! (gunahlardin) saqlinishinglar üchün, silerdin ilgirikilerge (yeni ilgiriki ümmetlerge) roza perz qilin'ghandek, silergimu (ramizan rozisi) perz qilindi [183]. (bu perz qilin'ghan roza) sanaqliq künlerdur, silerdin kimki késel yaki seper üstide bolup (roza tutmighan bolsa), tutmighan künlerni (yeni qazasini) bashqa künlerde tutsun, rozini (qériliq yaki ajizliq tüpeylidin musheqqet bilen) aran tutidighan kishiler tutmisa, (künlüki üchün) bir miskin toyghudek tamaq fidiye bérishi lazim. Kimki fidiyini (belgilen'gen miqdardin) artuq berse, bu özi üchün yaxshidur, eger bilsenglar, roza tutush siler üchün (éghiz ochuq yürüshtin we fidiye bérishtin) yaxshidur [184]. Ramizan éyida qur'an nazil bolushqa bashlidi, qur'an insanlargha yétekchidur, hidayet qilghuchi we heq bilen naheqni ayrighuchi roshen ayetlerdur, silerdin kimki ramizan éyida hazir bolsa ramizan rozisini tutsun; kimki késel yaki seper üstide (yeni musapir) bolup (tutmighan bolsa, tutmighan künler üchün) bashqa künlerde tutsun. Allah silerge asanliqni xalaydu, teslikni xalimaydu, (aghzinglar ochuq yürgen künlerning qazasini qilish bilen ramizan rozisining) sanini toldurshunglarni, silerni hidayet qilghanliqigha Allah ni ulughlishinglarni, (uning in'amlirigha) shükür qilishinglarni xalaydu [185].méning bendilirim sendin men toghruluq sorisa (ulargha éytqinki), men heqiqeten ulargha yéqinmen (yeni ularning ehwalini, sözlirini bilip turimen), manga dua qilsa, men dua qilghuchining duasini ijabet qilimen, ular toghra yol tépish üchün méning dewitimni qobul qilsun we manga iman éytsun (yeni hemishe iman bilen bolsun) [186]. Roza kéchiliride ayalliringlargha yéqinchiliq qilish silerge halal qilindi, ular siler üchün kiyimdur (yeni ular silerge ariliship yashaydu we kiyim beden'ge yépishqandek yépishidu), silermu ular üchün kiyimsiler (yeni silermu ulargha ariliship yashaysiler we kiyim beden'ge yépishqandek yépishisiler). Allah özünglarning özünglarni aldighanliqinglarni (yeni roza kéchisi yéqinchiliq qilghininglarni) bildi . Allah tewbenglarni qobul qildi, silerni epu qildi. Emdi ulargha (yeni ayalliringlargha) yéqinchiliq qilinglar, Allah silerge teqdir qilghan nersini (yeni perzentni) telep qilinglar, taki tangning aq yipi qara yipidin ayrilghan'gha (yeni tang yorughan'gha) qeder yenglar, ichinglar, andin kech kirgiche roza tutunglar, siler mesjidte étikapta olturghan chéghinglarda (kündüz bolsun kéche bolsun), ulargha yéqinchiliq qilmanglar, ene shular Allah belgiligen chégrilardur (yeni men'i qilghan ishlardur), uninggha yéqinlashmanglar. Kishilerning (haram qilin'ghan ishlardin) saqlinishliri üchün, Allah ayetlirini ulargha mushundaq bayan qilidu [187]. Bir ـ biringlarning mallirini naheq yewalmanglar, bilip turup kishilerning bir qisim mallirini zulum bilen yewélish üchün hakimlargha para bermenglar [188]. (i Muhemmed!) sendin yéngi chiqqan ay (yeni ayning kichik chiqip chongiyidighanliqi, andin kichikleydighanliqi) toghruluq sorishidu, (ulargha) éytqinki, "u kishilerning (tirikchilik, soda ـ sétiq, muamile, roza tutush, éghiz échish qatarliq) ishlarning we hejning waqitlirini hésablishi üchündur". (jahiliyet dewride qilghininglardek éhramdiki chéghinglarda) öylerning arqisidin (töshük échip) kirish yaxshiliqqa yatmaydu. (Allah ning emrige muxalip ish qilishtin) qorqqan adem yaxshi emel (igisi) dur. (éhramdiki chéghinglarda adettikidek) öylerning derwaziliridin kiringlar, bextke érishishnglar üchün Allah qa teqwadarliq qilinglar [189]. Silerge urush achqan ademlerge qarshi Allah yolida jihad qilinglar, tajawuz qilmanglar, tajawuz qilghuchilarni Allah heqiqeten dost tutmaydu [190]. Ularni (yeni mushriklarni) (ular heremde bolsun, bashqa yerde bolsun, urush haram qilin'ghan aylarda bolsun) uchratqan yerde öltürünglar, silerni yurtunglardin (yeni mekkidin) chiqiriwetkendek, silermu ularni yurtidin chiqiriwétinglar, ziyankeshlik qilish urushtinmu yamandur. Taki ular özliri urush achmighiche mesjidi herem etrapida ular bilen urush qilmanglar, eger ular (mesjidi herem etrapida) özliri urush achsa, ularni öltürüwéringlar. Kapirlarning jazasi shundaq bolidu [191]. Eger ular urushni toxtatsa (silermu urushtin qol yighinglar), Allah (tewbe qilghuchilargha) heqiqeten meghpiret qilghuchidur, nahayiti méhribandur [192]. Taki ziyankeshlik tügigen we Allah ning dini yolgha qoyulghan'gha qeder ular bilen urushunglar; eger ular urushni toxtatsa, zulum qilghuchilardin bashqilargha düshmenlik qilishqa bolmaydu [193]. (urush) haram qilin'ghan ay (urush) haram qilin'ghan aygha tengdur (yeni urush haram qilin'ghan. Aylarda düshmininglar silerge chéqilsa, shu aylarda silermu ulargha chéqilsanglar bolidu). Hörmiti saqlinishqa tégishlik nersiler teng ـ barawerdur( yeni hörmiti saqlinishqa tégishlik nersilerni bashqilar depsende qilsa, intiqam élish yüzsidin, silermu ularni depsende qilsanglar héch yamini yoq. (biraw silerge qanchilik chéqilghan bolsa, silermu uninggha shunchilik chéqilinglar; Allah qa teqwadarliq qilinglar, bilinglarki, Allah teqwadarlar bilen billidur [194]. Allah ning yolida (pul ـ mal) serp qilinglar, özünglarni halaketke tashlimanglar, éhsan qilinglar, éhsan qilghuchilarni Allah heqiqeten dost tutidu [195]. Hej bilen ömreni Allah üchün toluq orunlanglar, eger (düshmen yaki késellik sewebidin) hejni yaki ömreni ada qilishta tosqunluqqa uchrisanglar, u halda néme ongay bolsa (yeni töge, kala, qoydin némini tapalisanglar), shuni qurbanliq qilinglar, qurbanliq qilinidighan mal jayigha (yeni belgilen'gen jaygha) yetmigiche béshinglarni chüshürmenglar, silerdin kimki késel (yeni chéchini chüshürse ziyan qilidighan késel) yaki béshida illet (yeni bash aghriqi, pitqa oxshashlar) bolup (béshini chüshürmise), fidiye qilish yüzisidin (üch kün) roza tutsun, yaki (alte miskin'ge üch sa) sediqe bersun, yaki (birer mal) qurbanliq qilsun, eminlikte bolghan chéghinglarda (aranglardin) ömre qilghandin kéyin hej qilishtin behrimen bolghan adem (yeni hejdin burun ömre qilip tamamlighan adem) néme ongay bolsa, shuni qurbanliq qilsun, (puli yoqluqtin yaki qurbanliq mal yoqluqidin qurbanliq mal) tapalmighan adem hej jeryanida üch kün roza tutsun, (hejdin) qaytqandin kéyin yette kün roza tutsun, uning hemmisi on kün bolidu. Mana bu (yeni ömre qilghan ademge qurbanliq qilish lazimliqi yaki roza tutush heqqidiki höküm) mesjidi herem dairiside (yeni heremde) olturushluq bolmighan kishiler üchündur. Allah qa teqwadarliq qilinglar, bilinglarki, Allah ning azabi qattiqtur [196]. Hej waqti melum birqanche aydur (yeni shewwal, zulqede ayliri we zulhejje éyining on künidur). Bu aylarda hej qilishni niyet qilghan (yeni éhram baghlighan) ademning jinsiy alaqe qilishi, gunah qilishi we jangjal qilishi men'i qilinidu, siler qandaqliki yaxshi emelni qilsanglar, Allah uni bilip turidu (axiretlikinglar üchün) zad ـ rahile éliwélinglar, eng yaxshi zad ـ rahile teqwadarliqtur. I eqil igiliri! Manga teqwadarliq qilinglar [197]. Perwerdigaringlardin (hej mewsümide tijaret we bashqa oqet arqiliq) riziq telep qilsanglar, silerge héch gunah bolmaydu. Erefattin qaytqan chéghinglarda mesh'eri heremda (yeni muzdelifede) Allah ni yad étinglar, Allah silerni hidayet qilghanliqi üchün, uni yad étinglar, ilgiri siler heqiqeten gumrah idinglar (yeni Allah silerni hidayet qilishtin ilgiri gumrahlar qatarida idinglar) [198]. Andin kéyin, siler (erefattin) kishiler qaytqan jay bilen qaytinglar, Allah tin meghpiret telep qilinglar. Allah heqiqeten nahayiti meghpiret qilghuchidur, nahayiti méhribandur [199]. Siler hejge ait ibadetlerni ada qilghandin kéyin, Allah ni bolsa ata ـ bowanglarni (pexirlinip) yad etkendek yaki uningdinmu ziyade yad étinglar, bezi kishiler: "i perwerdigarimiz! Bizge (nésiwimizni) bu dunyadila bergin" deydu. Halbuki, uninggha axirette (yaxshiliqtin) héch nésiwe yoqtur [200]. Bezi kishiler: "perwerdigarimiz! Bizge dunyada yaxshiliq ata qilghin, axirettimu yaxshiliq ata qilghin, bizni dozax azabidin saqlighin" deydu [201]. Ene shular özliri qilghan emellirining mol méwisini köridu. Allah ning hésab élishi tézdur (yeni shunche köp xalayiqtin qisqa waqit ichide hésab élip bolidu) [202]. Sanaqliq künlerde (yeni teshriq künliride) Allah ni yad étinglar (yeni namazliringlarning axirida tekbir éytinglar), (minadin) aldirap ikki künde qaytqan ademge héch gunah bolmaydu, texir qilip qaytqan ademgimu héch gunah bolmaydu. (yuqiriqi ehkamlar) teqwadarliq qilip (hejni toluq ada qilmaqchi bolghan) adem üchündur. Allah tin qorqunglar; bilinglarki, siler hésab üchün Allah ning dergahigha yighilisiler [203]. (i Muhemmed!) kishiler arisida shundaq adem barki, uning dunya tirikchiliki toghrisidiki sözi séni qiziqturidu (lékin u yalghanchi munapiqtur), u dilidiki nersige (yeni dili bashqa tili bashqa emeslikige) Allah ni guwah qilidu. Halbuki, u (sanga we sanga egeshküchilerge) esheddiy düshmendur (körünüshte u shérin sözi arqiliq dindar qiyapetke kiriwalidu) [204]. U (huzurungdin) qaytqandin kéyin, zéminda buzuqchiliq qilish üchün we ziraetlerni, haywanatlarni halak qilish üchün tirishidu (uning buzghunchiliqi emelde insanlarni halak qilish üchündur, chünki ziraetlersiz we haywanatlarsiz insanlarning yashiyalishi mumkin emes). Allah buzuqchiliqni yaqturmaydu [205]. Uninggha (wez ـ nesihet qilinip yaman söz ـ heriketliringdin qaytip) Allah tin qorqqin déyilse, ghururi uninggha gunah yükleydu (yeni heqtin tekebburluq bilen bash tartip, pitne ـ pasatta téximu ezweyleydu), uninggha jehennem yéterliktur, jehennem nahayiti yaman jaydur [206]. Bezi kishiler barki, ular Allah ning rezasi üchün jénini pida qilidu (qilghan emeli bilen peqet Allah ning raziliqinila tileydu). Allah bendilirige tolimu merhemetliktur [207]. I möminler! Islam dinigha pütünley kiringlar (yeni slam dinining pütün ehkamlirigha boysununglar, bezi ehkamlirigha emel qilip, bezi ehkamlirini terk etmenglar), sheytanning yollirigha (we ighwasigha) egeshmenglar, sheytan silerge heqiqeten ashkara düshmendur [208]. Silerge (islam dinining heqliqini körsitidighan) roshen deliller kelgendin kéyin (toghra yoldin) téyip ketsenglar, bilinglarki, (siler jazalinisiler, chünki) Allah ghalibtur (yeni silerdin intiqam élishtin ajiz emestur), hékmet bilen sh qilghuchidur [209]. Ular (yeni slamgha kirishni terk etkenler) peqet Allah ning (qiyamet küni xalayiqning arisida höküm chiqirish üchün) bulut parchiliri ichide kélishini, perishtlerning kélishini we (xalayiqning arisida höküm chiqirilip, bir guruh jenneti, bir guruh dozixi bolup ayrilish bilen xalayiqning) ishining pütüshini kütemdu? (bendilerning) hemme ishi Allah qa qayturulidu [210]. (i Muhemmed!) israil ewladidin sorighinki, biz ulargha neqeder köp roshen delillerni ata qilduq. Kimki Allah ning némitige érishkendin kéyin, uni (kufriliq qilip) özgertiwetse (Allah uninggha azab qilidu), Allah ning azabi heqiqeten qattiqtur [211]. Kapirlargha dunya tirikchiliki chirayliq körsitildi (yeni ular dunyaning shehwetlirige, németlirige meptun bolidu), möminlerni mesxire qilidu, halbuki qiyamet küni teqwadarlar ulardin (derije jehette) üstün turidu; Allah xalighan kishige hésabsiz riziq béridu [212]. Insanlar (deslepte) bir ümmet (yeni heq dinda) idi (kéyin ularning bezisi iman éytip, bezisi iman éytmay ixtilap qilishti), Allah (möminlerge jennet bilen) xush xewer bergüchi, (kuffarlarni dozaxtin) agahlandurghuchi peyghemberlerni ewetti; (Allah) kishilerning ixtilap qilishqan nersiliri üstide höküm chiqirish üchün, ulargha heq kitabni nazil qildi, peqet kitab bérilgen kishilerla özlirige roshen deliller kelgendin kéyin öz'ara heset qiliship (yeni kapirlar möminlerge heset qilip), kitab toghrisida ixtilap qilishti, Allah öz iradisi boyiche möminlerni ular (yeni gumrahlar) ixtilap qilishqan heqiqetke hidayet qildi. Allah xalighan kishini toghra yolgha bashlaydu [213]. Siler téxi ilgirikiler uchrighan külpetlerge uchrimay turup jennetke kirishni oylamsiler? Silerdin ilgiri ötken (mömin) ler éghirchiliqlargha, külpetlerge uchrighan we chöchütüwétilgen idi, hetta peyghember we möminler: "Allah ning (bizge wede qilghan) yardimi qachan kélidu?" dégen idi. Bilinglarki, Allah ning yardimi heqiqeten yéqindur [214]. (i Muhemmed!) sendin (mallirini) qandaq serp qilsa boldighanliqini soraydu, éytqinki, "mal ـ mülkinglardin némini serp qilmanglar, uni ata ananglargha, xish ـ eqribaliringlargha, miskinlerge we ibn sebillerge serp qilsanglar bolidu. Yaxshiliqtin némini qilmanglar, Allah uni bilip turidu" [215]. Silerge jihad perz qilindi, halbuki, siler uni yaqturmaysiler, siler birer nersini yaqturmasliqinglar mumkin, emma u siler üchün paydiliqtur; siler birer nersini yaqturushunglar mumkin, emma u siler üchün ziyanliqtur. (silerge némining paydiliq ikenlikini) Allah bilidu, siler bilmeysiler, (shuning üchün) Allah buyrughan'gha aldiranglar [216]. (i Muhemmed!) ular sendin: "haram qilin'ghan ayda urush qilishqa bolamdu?" dep soraydu, éytqinki, "bu ayda urush qilish chong gunahtur; Allah ning yolidin tosush, Allah qa kufriliq qilish, mesjidi heremda (ibadet qilishtin) tosush we mesjidi heremdin ahalini heydep chiqirish Allah ning dergahida téximu chong gunahtur, pitne (yeni möminlerge ziyandashliq qilish) adem öltürüshtinmu qattiq gunahtur". Ular (yeni kuffarlar) qolidin kelsila silerni dininglardin qayturuwetken'ge qeder siler bilen dawamliq urushidu. Silerdin kimki öz dinidin qaytip kapir péti ölse, uning emelliri dunya we axirette bikar bolup kétidu. Bundaq ademler ehli dozaxtur, ular dozaxta menggü qalghuchilardur [217]. Shübhisizki, man éytqanlar, hijret qilghanlar we Allah ning yolida jihad qilghanlar ene shundaq kishiler Allah ning rehmitini ümid qilidu, Allah nahayiti meghpiret qilghuchidur, nahayiti méhribandur [218]. (i Muhemmed!) sendin haraq we qimar toghrisida sorishidu, sen ulargha: "buning her ikkiside chong gunah we kishilerge (azghina maddi) paydimu bar, lékin ulardiki gunah paydigha qarighanda téximu chong" dégin, ular sendin némini sediqe qilish toghruluq soraydu, "(éhtiyajdin) artuqini (sediqe qilinglar)" dégin. (dunya we axiretning ishlirini) tepekkur qilishinglar üchün Allah öz ayetlirini silerge shundaq bayan qilidu [219]. (i Muhemmed!) ular sendin yétimler toghruluq sorishidu, éytqinki, "(terbiyilesh, mallirini östürüp) ularni tüzesh yaxshidur, ular bilen (ulargha paydiliq bolghan rewishte) ariliship yashisanglar, u chaghda (yeni ulargha qérindashlarche muamile qilinglar), ular silerning diniy qérindashliringlardur. Allah (yétimlerning ishlirini) buzghuchi we tüzigüchini bilip turidu. Eger Allah xalisa, silerni (qiyin ishqa teklip qilish bilen) choqum japagha salatti". Allah heqiqeten ghalibtur, hékmet bilen ish qilghuchidur [220]. (i musulmanlar!) mushrik ayallar iman éytmighiche ularni nikahinglargha almanglar. (hör) mushrik ayal (hösn ـ jamali we méli bilen) silerni meptun qilghan teqdirdimu, mömin dédek, elwette, uningdin artuqtur. Mushrik erler iman éytmighiche mömin ayallarni ulargha yatliq qilmanglar, (hör) mushrik er silerni meptun qilghan teqdirdimu mömin qul, elwette, uningdin artuqtur. Ene shular (yeni mushrik er we ayallar silerni) dozaxqa chaqiridu, Allah öz iradisi boyiche (silerni) jennetke, meghpiretke chaqiridu, kishiler pend ـ nesihet alsun dep Allah ulargha öz ayetlirini bayan qilidu [221]. (i Muhemmed!) ular sendin heyz toghruluq (yeni heyzdar ayal bilen jinsiy alaqe qilishning durusluqi yaki durus emesliki toghruluq) soraydu. Éytqinki, "heyz ziyanliqtur (yeni heyz mezgilide jinsiy alaqe qilish er ـ xotun her ikkisige ziyanliqtur), heyz mezgilide ayalinglardin néri turunglar, (heyzdin) pak bolghuche ulargha yéqinchiliq qilmanglar, pak bolghanda, ulargha Allah buyrughan jaydin yéqinchiliq qilinglar". Allah heqiqeten tewbe qilghuchilarni dost tutidu. (haramdin we nijasettin) pak bolghuchilarni heqiqeten dost tutidu [222]. Ayalliringlar siler üchün (xuddi) ékinzarliqtur (yeni nesil tériydighan jaydur). Ékinzarliqinglargha xalighan rewishte kélinglar, özünglar üchün aldin'ala yaxshi emel teyyarlanglar, (gunahtin cheklinish bilen) Allah tin qorqunglar, bilinglarki, siler Allah qa mulaqat bolusiler, möminlerge (jennet bilen) xush xewer bergin [223]. Yaxshiliq qilmasliqqa, teqwadar bolmasliqqa we kishilerni epleshtürmeslikke qesem qilish shekli bilen (ularni qilishqa) Allah ni tosalghu qilmanglar (yeni Allah bilen qesem qilishni yaxshi ishlarni qilmasliqning sewebi qilmanglar), Allah (sözliringlarni) anglap turghuchidur, (ehwalinglarni) bilip turghuchidur [224]. Meqsetsiz ichken qesiminglar üchün Allah silerni jazagha tartmaydu, qesten ichken qesiminglar üchün Allah silerni jazagha tartidu. Allah meghpiret qilghuchidur, helimdur (yeni bendilirini jazalashqa aldirap ketmeydu) [225]. Ayallirigha yéqinchiliq qilmasliqqa qesem ichken kishiler töt ay kütidu; eger ular (bu muddet ichide ayallirigha yéqinchiliq qilishqa) qaytsa, (ayallirigha yamanliq qilghan gunahini) Allah heqiqeten meghpiret qilghuchidur. Allah nahayiti méhribandur [226]. Eger ular talaq qilish niyitige kelse, Allah heqiqeten (ularning sözlirini) anglap turghuchidur, (niyetlirini) bilip turghuchidur [227]. Talaq qilin'ghan ayallar üch heyz ötküche iddet tutidu. Eger ular Allah qa, axiret künige ishinidiken, bechchidanliridiki Allah yaratqan nersini (yeni balini yaki heyzni) yoshurushi durus emes, ularning erliri eger epliship qélishni xalisa, shu muddet ichide ularni qayturup kélishke (bashqilargha qarighanda) eng heqliqtur. Ayalliri üstide erlerning heqliri bolghinidek, erliri üstide ayallarningmu heqliri bar (yeni ayallar muwapiq derijide hoquqtin behrimen bolushi kérek, muwapiq derijide mejburiyetmu ötishi kérek). (ayallargha mehri bérish we ularning turmushini qamdash mejburiyetliri erlerge yüklen'genliktin) erler ayallardin bir derije artuqluqqa ige. Allah ghalibtur. Hékmet bilen ish qilghuchidur [228]. (qayta yarishishqa bolidighan) talaq ikki qétimdur, uningdin kéyin (xotunini) chirayliqche tutush, yaki yaxshiliq bilen (yeni zulum qilmay, yaman gépini qilmay, kishilerni uningdin yiraqlashturmay) qoyuwétish lazim, Allah ning belgilimilirige riaye qilalmasliq xewpi (yeni yaxshi ötelmeslik, Allah belgiligen er ـ xotunluq hoquqlirigha riaye qilalmasliq xewpi) bolmisila, özünglarning ayalliringlargha (mehri üchün) bergen mal ـ mülüktin héchqandaq nersini qayturuwélish durus bolmaydu. Eger siler ular (yeni er ـ ayal) ning Allah ning belgilimilirige riaye qilalmasliqidin qorqsanglar, xotunning (talaq xétini élish meqsitide) mal bergenliki üchün u ikkisige (yeni er ـ xotun'gha) gunah bolmaydu. Ene shular Allah ning belgilimiliridur, uninggha xilapliq qilmanglar Allah ning belgilimilirige xilapliq qilghuchilar zalimlardur [229]. Eger (u) uni (yeni xotunini) (üch qétim) talaq qilsa, (xotun) bashqa erge tegmigiche uninggha durus bolmaydu, kéyinki er uni talaq qilghandin kéyin (idditini toshquzup), burunqi er bilen qayta yarashsa, ülargha héch gunah bolmaydu. Eger ular Allah ning belgilimilirige riaye qilalaydighanliqini (yeni qayta yarashqandin kéyin yaxshi öteleydighanliqini) tesewwur qilsa. Bu Allah ning belgilimiliridurki, Allah uni bilidighan (yeni ishning aqiwitige pemi yétidighan) qewm üchün bayan qilidu [230]. Siler ayallarni talaq qilghan bolsanglar, ularning idditi toshay dep qalghan bolsa, ular bilen chirayliqche yariship, (ularni nikahinglarda) tutunglar, yaki ularni yaxshiliq bilen qoyuwétinglar, zulum qilish meqsitide ziyan yetküzüp ularni tutuwalmanglar. Kimki shundaq qilidiken (yeni kimki chirayliqche öy tutush niyiti bilen emes, belki idditini uzartip zulum qilish niyitide xotuni bilen yarishidiken), özige özi zulum qilghan bolidu. Allah ning ayetlirini külke qiliwalmanglar (yeni Allah ning ehkamlirini xilapliq qilish yoli bilen mesxire qilmanglar), Allah ning silerge bergen némitini we silerge wez ـ nesihet qilish üchün nazil qilghan kitabni, hékmitini (yeni kitabdiki ehkamlarni) yad étinglar, Allah qa teqwadarliq qilinglar. Bilinglarki, Allah her nersini bilgüchidur [231]. Eger siler ayallarni talaq qilghan bolup, ularning idditi toshqan we qaide boyiche (tegmekchi bolghan) éri bilen pütüshken bolsa, ularni nikahlinishtin tosmanglar. Buning bilen, ichinglardin Allah qa we axiret künige iman keltürgenlerge nesihet qilinidu, bu (yeni wez ـ nesihet élish, Allah ning emrilirini tutush), siler üchün eng paydiliqtur we eng paktur, (sheriet ehkamliridin silerge némiler eng paydiliq ikenlikini) Allah bilidu, siler bilmeysiler [232]. Anilar (balilarni émitish mudditide) toluq émitmekchi bolsa, toluq ikki yil émitishi lazim. Atilar anilarni qaide boyiche yémek ـ ichmek we kiyim ـ kéchek bilen teminlep turushi kérek, kishi peqet qolidin kélidighan ishqila teklip qilinidu. Anini balisi seweblik ziyan tartquzmasliq lazim. (eger ata ölüp ketse) uning warisi atigha oxshash mes'uliyetni (yeni ana bolghuchigha nepiqe bérish we uning heqlirige riaye qilish qatarliqlarni) öz üstige élishi kérek. Eger ata ـ ana kéngiship (balini ikki yil toshmastinla) ayriwetmekchi bolsa, ulargha héchbir gunah bolmaydu. Eger baliliringlarni inik'anilargha émitmekchi bolsanglar, qaide boyiche ularning heqqini bersenglarla silerge héch gunah bolmaydu. Allah tin (yeni Allah ning emrige muxalipetchilik qilishtin) qorqunglar, bilinglarki, Allah silerning qilghan emelinglarni körüp turghuchidur [233]. Ichinglarda özi wapat bolup ayalliri qélip qalghan kishiler bolsa, ayalliri töt ay on kün iddet tutushi lazim, idditi toshqandin kéyin özliri toghruluq qaide boyiche ish qilsa, silerge (yeni shu ayallargha igidarchiliq qilghuchilargha) héch gunah bolmaydu. Allah silerning qilghan emelinglardin xewerdardur [234]. Idditi toshmighan ayallargha ularni alidighanliqinglarni buritip ötsenglar yaki buni dilinglarda yoshurun tutsanglar silerge héch gunah bolmaydu. Ulargha éghiz achidighanliqinglar Allah qa melumdur, lékin ular bilen yoshurun wediliship qoymanglar, peqet (ashkara éytilsa kishi xijil bolmaydighan) muwapiq sözni qilsanglar bolidu, idditi toshmighiche ularni nikahinglargha élishqa bel baghlimanglar, bilinglarki, Allah dilinglardikini bilip turidu, uningdin (yeni Allah ning emrige xilapliq qilip jazalinishtin) hezer qilinglar, bilinglarki, Allah nahayiti meghpiret qilghuchidur, (Allah tin qorqup gunahtin cheklen'genlerge) helimdur (yeni asiyliq qilghanlarni jazalashqa aldirap ketmeydu) [235]. Eger siler ayalliringlargha yéqinchiliq qilmay yaki mehri teyinlimey turup ularni talaq qilsanglar (yeni nikahinglargha alghan ayal bilen bir yerde bolmighan yaki mehrini mueyyenleshtürmigen sharaitta) uni qoyuwetsenglar, silerge héch gunah bolmaydu, lékin uninggha mut'e (yeni belgilik miqdarda pul ـ mal) bérishinglar kérek, ulargha nerse béringlar, bay öz haligha yarisha, kembeghelmu öz haligha yarisha qaide boyiche bersun, (bu) yaxshi ademlerning öteshke tégishlik mejburiyitidur [236]. Eger siler ulargha yéqinchiliq qilishtin ilgiri we mehri teyinlinip bolghandin kéyin talaq qilsanglar, teyinlen'gen mehrining yérimini béringlar, emma ayallar ötünse (yeni mehridin wazkéchip pütünley almisa) yaki nikahning tügüni öz ilkide bolghan erler ötünse (yeni teyinlen'gen mehrining hemmisini berse), shu boyiche bir terep qilish lazim. Siler ötünsenglar, (ötün'gen adem) teqwadarliqqa eng yéqindur. Öz'ara éhsan qilishni untumanglar. Allah heqiqeten qilghan emelinglarni körüp turghuchidur [237]. (besh) namazni bolupmu namazdigerni dawamlashturunglar (yeni pütün shertliri bilen waqtida toluq ada qilinglar). Allah ning huzurida (yeni namazda) itaetmenlik bilen turunglar [238]. Qorqunchta qalghininglarda, piyade yaki ulaghliq kétip bérip (namaz oqunglar), amanliq tapqininglarda Allah ning silerge ögetkini boyiche Allah ni yad étinglar (yeni qorqunch tügigende, Allah namazni qandaq öteshke emr qilghan bolsa, toluq erkanliri bilen shundaq ötenglar [239]. Silerning ichinglarda özi wapat bolup ayali qélip qalidighanlar ularning (yeni ayallirining) bir yilghiche yémek ـ ichmek, kiyim ـ kéchek bilen teminlinishini, öyidin heydep chiqirilmasliqini wesiyet qilsun. Eger (ayalliri) özliri chiqip ketse, ularning özliri toghrisida qilghan qaidilik shliri üchün silerge (yeni méyitning igilirige) héch gunah bolmaydu. Allah ghalibtur, hékmet bilen ish qilghuchidur [240]. Talaq qilin'ghan ayallargha qaide boyiche nepiqe bérish lazim. (u) teqwadarlarning öteshke tégishlik mejburiyitidur [241]. Silerning chüshinishinglar üchün Allah (öz ehkamlirini körsitip béridighan) ayetlirini silerge mushundaq bayan qilidu [242]. Özliri minglarche turuqluq, ölümdin qorqup, yurtliridin qéchip chiqqan kishilerdin xewiring yoqmu? Allah ularni "ölünglar" dédi (ular öldi). Andin kéyin Allah ularni tirildürdi, Allah insanlargha heqiqeten merhemetliktur we lékin insanlarning köpchiliki (Allah ning némitige) shükür qilmaydu [243]. Allah ning yolida jihad qilinglar, bilinglarki, Allah heqiqeten (sözünglarni) anglap turghuchidur, (niyitinglarni, ehwalinglarni) bilip turghuchidur [244]. Kimki Allah qa qerziy hesene béridiken (yeni Allah ning yolida pul ـ mélini xushalliq bilen serp qilidiken), Allah uninggha nechche hesse (yeni on hessidin yette yüz hessigiche) köp qayturidu. Allah (sinash üchün, bezi kishilerning rizqini) tar qilidu, (bezi kishilerning rizqini) keng qilidu, (qiyamet küni) Allah ning dergahigha qayturulisiler [245]. Sanga musa (wapati) din kéyin israil ewladididin bolghan bir jamaening xewiri yetmidimu? Ular öz waqtida özlirining peyghembirige; "bizge padishah tiklep bergin, (uning bilen düshmenlerge qarshi) Allah ning yolida jihad qilayli" déyishti. Peyghember: " silerge jihad perz qilinsa jihad qilmay qalarsilermu?" dédi. Ular: "yurtlirimizdin heydep chiqirilghan we oghullirimizdin juda qilin'ghan tursaq qandaqmu Allah ning yolida jihad qilmayli?" dédi. Ulargha jihad perz qilin'ghan chaghda, azghinisidin bashqa hemmisi jihadtin bash tartti. Allah zalimlarni obdan bilgüchidur [246]. Peyghembiri ulargha: "Allah heqiqeten silerge talutni padishah qilip ewetti" dédi. Ular (peyghembirige étiraz bildürüp): "u qandaqmu bizge padishah bolidu. (arimizda padishah ewlatliri bolghanliqtin) padishahliqqa biz uningdin heqliqmiz, uning üstige uning mal ـ mülki köp bolmighan tursa" dédi. Peyghember: "Allah heqiqeten silerge (padishah qilishqa) uni ixtiyar qildi, uning ilmini ziyade we bedinini qabil qildi, Allah seltenetni xalighan ademge béridu. Allah (ning pezli) kengdur, (uninggha kimning layiq bolidighanliqini) obdan bilidu" dédi [247]. Ulargha peyghembiri éyttiki: "uning padishahliqining alamiti shuki, silerge bir sanduq kélidu, uningda rebbinglar teripidin silerni teskin tapquzidighan nerse we musaning harunning teweliri qaldurup ketken nersiler (yeni musaning hasisi, kiyimi we tewrat yézilghan bezi taxtilar) qachilan'ghan bolidu, uni perishtiler kötürüp kélidu. Eger (Allah qa we axiret künige ishinidighan) bolsanglar, buningda (yeni tabutning nazil bolushida Allah ning talutni silerge padishahliqqa tallighanliqigha) elwette siler üchün (roshen) alamet bar" [248]. Talut eskerliri bilen (beytulmuqeddestin) ayrilghan chaghda: "Allah silerni bir derya bilen sinaydu, kimki uningdin ichidiken, u manga tewe emes, kimki derya süyini tétimaydiken, u heqiqeten manga tewedur, uningdin (ussuzluqini bir'az bésish üchün) ichken adem (buyruqqa xilapliq qilghan bolmaydu)" dédi. Ularning ichidiki azghina kishidin bashqa hemmisi uningdin ichti. Talut we uninggha iman éytqan kishiler deryadin ötken chaghda (düshmenning köplükini körüp qorqunchqa chüshüp, ularning bir pirqisi): "bügün biz jalut we uning eskerliri bilen urushushqa taqet keltürelmeymiz" dédi. (talutning teweliridin) Allah qa mulaqat bolushqa étiqad qilidighanlar: "Allah ning iradisi bilen az jamae köp jamae üstidin ghelibe qilidu" dédi. Allah chidamliq körsetküchiler bilen billidur [249]. Ular jalut we uning eskerliri bilen uchrashqan chaghda: "perwerdigarimiz! Qelbimizni chidamliqliq bilen toldurghin, qedemlirimizni (urush meydanida) sabatliq qilghin, kapir qewmge qarshi bizge yardem bergin" dédi [250]. Möminler Allah ning iradisi bilen kapirlarni meghlup qildi, dawud jalutni öltürdi. Allah dawudqa seltenetni, hékmetni (yeni peyghemberlikni) berdi. Uninggha xalighan nersilirini (yeni paydiliq ilimlerni) bildürdi. Allah insanlarning bezisini bezisi bilen mudapie qilip turmisa (yeni küchlük tajawuzchigha uningdinmu küchlük bolghan birsini apiride qilmisa) idi, yer yüzi elwette pasatqa aylinatti (yeni xarabliqqa yüzlinetti), lékin Allah (yamanliqni üstünlükke ige qilmasliq bilen) pütün jahan ehlige merhemet qilghuchidur [251]. Bu Allah ning ayetliridurki, uni biz sanga toghra rewishte oqup bérimiz. (i Muhemmed!) sen elwette (Allah ning dewitini yetküzüsh üchün ewetilgen) peyghemberlerning birisen [252]. Ene shu peyghemberlerning bezisini bezisidin üstün qilduq; Allah ularning bezisi (yeni musa eleyhissalam) bilen sözleshti we bezisining (yeni Muhemmed eleyhissalamning) derijisini yuqiri kötürdi. Meryem oghli isagha (ölüklerni tirildürüsh, gachilarni, beres késilini saqaytishqa oxshash) roshen möjizilerni ata qilduq. Uni rohulqudus (yeni jibriil eleyhissalam) bilen küchlendürduq, eger Allah xalighan bolsa idi, ulardin kéyin kelgen ümmetler ulargha roshen deliller kelgendin kéyin öz'ara urushmas idi, lékin ular ixtilap qilishti, bezisi iman éytti, bezisi kapir boldi. Eger Allah xaligha bolsa idi, ular öz'ara urushmas idi, lékin Allah xalighinini qilidu [253]. I möminler! Soda ـ sétiq, dostluq we (Allah ning iznisiz) shapaet bolmaydighan küni (yeni qiyamet küni) yitip kélishtin burun, silerge biz riziq qilip bergen mal ـ mülüklerdin (yaxshiliq yollirigha) serp qilinglar. Kufrani német qilghuchilar (özlirige) zulum qilghuchilardur [254]. Bir Allah tin bashqa héch ilah yoqtur; Allah hemishe tiriktur, hemmini idare qilip turghuchidur; u mügdep qalmaydu, uni uyqu basmaydu; asmanlardiki we zémindiki hemme nerse Allah ning (mülki) dur; Allah ning ruxsitisiz kimmu Allah ning aldida shapaet qilalisun; Allah ularning aldidiki (yeni dunyada qilghan), keynidiki (yeni ular üchün axirette teyyarlighan) ishlarning hemmisini bilip turidu; ular Allah ning melumatidin (Allah) ulargha bildürüshni xalighan nersilerdin (yeni peyghemberlerning tili arqiliq bildürgen nersilerdin) bashqa héch nersini bilmeydu, Allah ning kursi (melumati) asmanlarni we zéminni öz ichige alidu. Asman ـ zéminni saqlash uninggha éghir kelmeydu. U yuqiri mertiwiliktur, hemmidin ulughdur [255]. Dinda (uninggha kirishke) zorlash yoqtur, hidayet gumrahliqtin éniq ayrildi, kimki taghut (yeni Allah tin bashqa barche mebud) ni inkar qilip, Allah qa iman éytidiken, u sunmas, mehkem tutqini tutqan bolidu, Allah (bendilirining sözlirini) anglap turghuchidur, (ishlirini) bilip turghuchidur [256]. Allah möminlerning igisidu, ularni (kufrining) zulmitidin (imanning) yoruqluqigha chiqiridu; kapirlarning igisi sheytandur. Ularni (imanning) yoruqluqidin (gumrahliqning) qarangghuluqigha chiqiridu. Ene shular ehli dozaxtur, ular dozaxta menggü qalghuchilardur [257]. Perwerdigari toghrisida ibrahim bilen munazirileshken, Allah ning ata qilghan padishahliqi uni ibrahim bilen munazirilishishke élip kelgen adem (yeni nemrud) ni körmidingmu? Eyni zamanda ibrahim (Allah ning barliqigha delil körsitip): "méning perwerdigarim (ölükni) tirildüreleydu, (tirikni) öltüreleydu" dédi. U: "menmu (ölükni) tirildüreleymen, (tirikni) öltüreleymen" dédi (nemrud ölümge höküm qilin'ghan ikki ademni chaqirtip kilip birini öltürdi, birini qoyup berdi). Ibrahim (nemrudning bundaq hamaqetlikini körüp): "Allah heqiqeten künni sherqtin chiqiralaydu, (xudaliq dewasi qilidighan bolsang) sen uni gherbtin chiqirip baqqin" dédi. (bundaq pakit aldida) kapir éghiz achalmay qaldi. Allah zalim qewmni hidayet qilmaydu [258]. Yaki sen tam, ögziliri yiqilip weyran bolghan (xarabe) sheher (yeni beytulmuqeddes) din ötken kishini (yeni uzeyrni) körmidingmu? U (ejeblinip): "Allah bu sheherning ölgen ahalisini qandaq tirildürer?" dédi. Allah uni yüz yil ölük halitide turghuzup andin (kamali qudritini körsitish üchün) tirildürdi. Allah (perishte arqiliq) uningdin: "(bu halette) qanchilik turdung?" dep soridi. U: "bir kün yaki bir kün'ge yetmeydighan waqit turdum" dédi. Allah éytti: "undaq emes, (toluq) 100 yil turdung! Yémek ichmikingge qarighinki, buzulmighan; éshikingge qarighinki (uning söngekliri chirip ketken). (sanga yuqiriqidek adettin tashqiri ishlarni qilghanliqimiz) séni biz kishilerge (qudritimizning) delili qilish üchündur. Bu söngeklerge qarighinki, uni qandaq qurashturimiz, andin uninggha gösh qondurimiz. (yuqiriqi ishlar) uninggha éniq bolghan chaghda (yeni u roshen möjizilerni körgen chaghda), u: "men Allah ning hemme nersige qadir ikenlikini bildim" dédi [259]. Öz waqtida ibrahim: "perwerdigarim, ölüklerni qandaq tirildüridighanliqingni manga körsetkin" dédi. Allah: "(ölüklerni tirildüreleydighanliqimgha) ishenmidingmu?" dédi. Ibrahim: "ishendim, lékin könglüm (téximu) qarar tapsun üchün (körüshni tileymen)" dédi. Allah éytti: "qushtin tötni alghin, ularni özüngge toplighin (yeni ularni parchilap göshliri bilen peylirini arilashturghin), andin herbir taghqa ulardin bir bölükini qoyghin, andin ularni chaqirghin, séning aldinggha ular chapsan kélidu". Bilginki, Allah ghalibtur, hékmet bilen ish qilghuchidur [260]. Allah ning yolida pul ـ mélini serp qilghanlarning (serp qilghan nersisi yerge térilip) yette bashaq chiqarghan, her bashiqida 100 dan tutqan bir dan'gha oxshaydu . Allah xalighan bendisige hessilep sawab béridu. Allah ning merhemiti (cheklik emes) kengdur (Allah mal serp qilghuchining niyitini bilgüchidur) [261]. Pul ـ mélini Allah yolida serp qilidighan, arqisidin uninggha minnet qilmaydighan, we (xeyr ـ saxawitige érishkenlerni) renjitmeydighan kishiler perwerdigarining dergahida sawab tapidu, ulargha (qiyamet küni) qorqunch we ghem ـ qayghu bolmaydu [262]. Yaxshi söz we kechürüsh kéyin eziyet yetküzidighan sediqidin ewzeldur. Allah (bendilerning sediqisidin) bihajettur, helimdur (yeni emrige xilapliq qilghanlarni jazalashqa aldirap ketmeydu [263]. I möminler! Pul ـ mélini kishilerge körsitish üchün serp qilidighan, Allah qa we axiret künige iman keltürmeydighan kishi (ning qilghan emelini bikar qiliwetkinige) oxshash, bergen sediqenglarni minnet qilish we eziyet yetküzüsh bilen bikar qiliwetmenglar. Bundaq (pul ـ mélini bashqilargha körsitish üchün serp qilidighan) adem xuddi üstige topa ـ chang qonup qalghan, qattiq yamghurdin kéyin (yuyulup) burunqidek bolup qalghan siliq tashqa oxshaydu. Ular qilghan emelliri üchün (axirette) héchqandaq sawabqa ige bolalmaydu. Allah kapir qewmini hidayet qilmaydu [264]. Mallirini Allah ning raziliqini tilesh we nepsilirini (sediqe ـ éhsan'gha) adetlendürüsh yüzisidin serp qilidighanlar égizlikke jaylashqan, qattiq yamghurdin behrimen bolsa méwisi ikki hesse köp bolidighan, qattiq yamghurdin behrimen bolmisa shebnem bilenmu qanidighan (yeni qaysi halda bolsun méwe béridighan) bir baghqa oxshaydu (démek, bundaq xeyr ـ saxawetlik adem méli köp bolsa köpke yarisha, az bolsa azgha yarisha béridu). Allah qilghan emelinglarni körüp turghuchidur [265]. Aranglarda kimmu yaqtursunki, uning xormiliq, üzümlük, astidin ériqlar éqip turidighan, méwilerning hemme xilliri bolghan bir béghi bolsun, uning özi qérip qalghan, baliliri ushshaq bolup, (bu bagh) ot élip kelgen bir qara boranda köyüp ketsun. Silerning oylinishinglar üchün, Allah silerge ayetlirini shundaq (güzel misal bilen) bayan qilidu (yeni pul ـ mélini riya üchün serp qilghan yaki bashqilargha renjitish, minnet qilish bilen serp qilghan adem sawabini eng mohtaj turuqluq yoqitip qoyghan bolidu) [266]. I möminler! Siler érishken nersilerning we biz silerge zémindin chiqirip bergen nersiler (yeni ashliqlar, méwiler) ning yaxshiliridin sediqe qilinglar; özünglarmu peqet közünglarni yumup turup alidighan nacharlirini ilghap sediqe qilmanglar. Bilinglarki, Allah (bundaq sediqenglardin) bihajettur, hemdige layiqtur [267]. Sheytan silerni péqirliqtin qorqitidu, yaman ishlargha (yeni béxilliqqa, zakat bermeslikke) buyruydu; Allah silerge öz meghpiritini we pezlini wede qilidu. Allah ning merhemiti kengdur, u hemmini bilip turghuchidur [268]. Hékmetni (yeni yaxshi emelge yétekleydighan paydiliq ilimni) xalighan bendisige ata qilidu; hékmet ata qilin'ghan ademge köp yaxshiliq ata qilin'ghan bolidu. Peqet eqilliq ademlerla buningdin pend ـ nesihet alidu [269]. Némini xeyr ـ éhsan qilmanglar yaki (Allah ning yolida) némini wede qilmanglar, Allah uni heqiqeten bilip turidu. Zalimlar (yeni zakatni men'i qilghuchilar yaki pul ـ mélini gunah ishlargha serp qilghuchilar) gha héchqandaq medetkar chiqmaydu [270]. Sediqini ashkara bersenglar, bu yaxshidur, eger uni mexpi bersenglar we yoqsullargha bersenglar, téximu yaxshidur. Bu, silerning bezi gunahliringlargha keffaret bolidu, Allah silerning qilghan emelinglardin xewerdardur [271]. (i Muhemmed!) ularni hidayet qilish séning mes'uliyiting emes (sanga tapshurulghan wezipe peqet kishilerge Allah ning wehisini yetküzüshtur). Lékin Allah xalighan bendisini hidayet qilidu. Mélinglardin némini xeyr ـ éhsan qilmanglar, u özünglarning paydisi üchündur, siler peqet Allah ning raziliqi üchünla xeyr ـ éhsan qilisiler (yeni xeyr ـ éhsaninglar üchün Allah ning raziliqidin bashqini közde tutmanglar), mélinglardin némini xeyr ـ éhsan qilmanglar, silerge uning sawabi toluq bérilidu, silerge zulum qilinmaydu (yeni qilghan yaxshi emelinglarning sawabi kémeytilmeydu) [272]. Özini Allah yoligha atighan, (tirikchilik qilish üchün) yiraq jaylargha baralmaydighan yoqsullargha xeyr ـ éhsan qilinishi kérek. Ehwalni uqmighanlar, ularning nerse tilimigenliklirige qarap, ularni bay dep guman qilidu, ularning chirayidin tonuysen, ular kishilerge chaplishiwélip tilemchilik qilmaydu, mélinglardin némini xeyr ـ éhsan qilmanglar, Allah heqiqeten uni bilgüchidur [273]. Mallirini kéche ـ kündüz (yeni hemme waqit), yoshurun we ashkara yosunda xeyr ـ éhsan qilidighanlar perwerdigarining dergahida sawab tapidu, ulargha (axirette) qorqunch we ghem ـ qayghu bolmaydu [274]. Jazane, ösüm yégen ademler (qiyamet küni görliridin) jin chépilip qalghan sarang ademlerdek qopidu. Bu shuning üchünki, ular Allah haram qilghan ishni halal bilip: "soda ـ sétiq, jazanige oxshash (jazane némishqa haram bolidu?)" dédi. Allah soda ـ sétiqni halal qildi, jazanini, (bedelsiz bolghanliqi, shexske we jem'iyetke ziyanliq bolghanliqi üchün) haram qildi. Kimki perwerdigari teripidin wez ـ nesihet kelgendin kéyin (yeni jazane men'i qilin'ghandin kéyin uningdin) yansa, burun alghini özining bolidu, uning ishi Allah qa tapshurulidu (yeni Allah xalisa üni kechüridu, xalisa jazalaydu). Qayta jazane qilghanlar ehli dozax bolup, dozaxta menggü qalidu [275]. Allah jazanining (berikitini) öchürüwétidu, sediqining (berikitini) ziyade qilidu. Allah herbir nashükür (yeni jazanini halal sanighuchi) gunahkarni dost tutmaydu [276]. Iman éytqan, yaxshi emellerni qilghan, namaz oqughan zakat bergen kishiler perwerdigarining dergahida (chong) sawabqa érishidu, ularda (axirette) qorqunch we ghem ـ qayghu bolmaydu [277]. I iman éytqan kishiler! (heqiqy) mömin bolsanglar, Allah (ning emrige muxalipetchilik) qilishtin saqlininglar, (kishilerning zimmiside) qélip qalghan jazanini (yeni ösümni) almanglar [278]. Eger undaq qilsanglar, bilinglarki, Allah we uning resuli silerge urush élan qilidu, eger (jazane qilishtin) tewbe qilsanglar, (qerz bergen) sermayenglar özünglargha qaytidu, bashqilarni ziyan tartquzmaysiler, özünglarmu ziyan tartmaysiler [279]. Eger qerzdarning qoli qisqa bolsa, uning hali yaxshilan'ghuche kütünglar, eger (xeyrlik ish ikenlikini bilsenglar, qiyinchiliqta qalghan qerzdardin alidighan qerzni uninggha) sediqe qilip bériwetkininglar siler üchün téximu yaxshidur [280]. Siler shundaq bir kündin (yeni qiyamet künidin) qorqunglarki, u künde siler Allah ning dergahigha qayturulisiler, andin her kishi qilghan (yaxshi ـ yaman) emelining netijisini toluq köridu, ulargha zulum qilinmaydu, (yeni yaxshi emeli kémeytilip, yaman emeli köpeytilmeydu) [281]. I möminler! Muddet belgilep öz'ara qerz bérishsenglar, uni (höjjet qilip) yézip qoyunglar, aranglardiki xet bilidighan kishi uni (kem ـ ziyade qilmay) adilliq bilen yazsun, xet bilidighan kishi (Allah uninggha bildürgendek toghriliq bilen yézishini) ret qilmisun, u yazsun, zimmiside bashqilarning heqqi bolghan adem (yazidighan kishige) éytip bersun, (qerzdar) perwerdigari Allah tin qorqsun, qerz alghan nersidin héchnémini kémeytiwetmisun, eger qerz alghuchi adem exmeq (yeni xudbin, eqilsiz, israpxor) yaki ajiz (yeni kichik bala yaki bekmu qéri) bolsa, yaki (gep qilalmasliqi, gachiliqi, kékechliki tüpeylidin) özi éytip bérelmise, uning ishlirini bashqurghuchi adem adilliq bilen éytip bersun, siler er kishinglardin ikki kishini guwahliqqa teklip qilinglar; eger ikki er kishi yoq bolsa, siler (adalitige, diyanitige) razi bolidighan kishilerdin bir er, ikki ayalni guwahliqqa teklip qilinglar, bu ikki ayalning birsi untup qalsa, kkinchisi ésige salidu. Guwahchilar (guwahliqqa) chaqirilghan waqtida (guwah bolushtin) bash tartmisun. Qerz meyli az bolsun, meyli köp bolsun, uni qayturush waqti bilen qoshup yézishtin érinmenglar. Allah ning neziride (yeni hökmide), bu eng adilliq we eng ispatliqtur (yeni guwahliqning untulmasliqini eng ispatlighuchidur), gumanlanmasliqinglargha eng yéqindur. Lékin aranglarda qilishqan qolmuqol sodida höjjet yazmisanglarmu héch gunah bolmaydu. Öz'ara soda qilishqan waqtinglarda guwahchi teklip qilinglar, pütükchigimu, guwahchighimu ziyan yetküzülmisun; eger ziyan yetküzsenglar gunah ötküzgen bolisiler, Allah ning (emrige we nehyisige muxalipetchilik qilishtin) saqlininglar, Allah silerge ögitidu (yeni silerge ikkila dunyada paydiliq bolghan ilimni béridu), Allah hemme nersini bilgüchidur [282]. Eger siler seper üstide bolup, xet yazalaydighan ademni tapalmisanglar, bu chaghda (qerz höjjiti yézip bérishning ornigha) görü qoyidighan nersini tapshursanglar bolidu; aranglarda biringlar biringlargha ishinip amanet qoysa, u chaghda amanetni alghuchi adem amanetni tapshursun (yeni qerz bergüchi qerz alghuchigha ishinip uningdin bir nersini görü almisa, qerzdar qerzni déyishken waqtida qaytursun), (qerzdar amanetke riaye qilishta) perwerdigaridin qorqsun. Guwahliqni yoshurmanglar, kimki uni yoshuridiken, heqiqeten uning dili gunahkar bolidu. Allah qilmishinglarni tamamen bilgüchidur [283]. Asmanlardiki, zémindiki shey'iler (igidarchiliq qilish jehettin bolsun, teserrup qilish jehettin bolsun) Allah ning ilkididur. Dilinglardiki (yamanliqni) meyli ashkara qilinglar, meyli yoshurunglar, uning üchün Allah silerdin hésab alidu. Allah xalighan kishige meghpiret qilidu, xalighan kishige azab qilidu. Allah hemme nersige qadirdur [284]. Peyghember perwerdigari teripidin uninggha nazil qilin'ghan kitabgha iman keltürdi, möminlermu iman keltürdi, ularning hemmisi Allah qa we Allah ning perishtilirige, kitablirigha we peyghemberlirige iman keltürdi. (ular) "Allah ning peyghemberlirining héchbirini ayriwetmeymiz (yeni ularning bezisige iman éytip, bezisige iman éytmay qalmaymiz)" deydu. Ular: "biz (dewitingni) angliduq we (emringge) itaet qilduq, perwerdigarimiz, meghpiritingni tileymiz, axir yanidighan jayimiz séning dergahingdur" deydu [285]. Allah héchkimni taqiti yetmeydighan ishqa teklip qilmaydu. Kishining qilghan yaxshiliqi (ning sawabi) özigidur, yamanliqi (ning jazasi) mu özigidur. (ular) "perwerdigarimiz! Eger biz untusaq yaki xatalashsaq (yeni biz untush yaki sewenlik sewebidin emringni toluq orunliyalmisaq), bizni jazagha tartmighin. Perwerdigarimiz! Bizdin ilgirikilerge yükliginingge oxshash, bizge éghir yük yüklimigin (yeni bizni qiyin ishlargha teklip qilmighin), perwerdigarimiz! Küchimiz yetmeydighan nersini bizge artmighin, bizni kechürgin, bizge meghpiret qilghin, bizge rehim qilghin, sen bizning igimizsen, kapir qewmge qarshi bizge yardem bergin" deydu [286].




Munderijige Qaytimen

3-Süre Al Imran

4-Süre Nisa

5-Süre Ma’ide

6-Süre En'am

7-Süre Eraf

8-Süre Enfal

9-Süre Tewbe

10-Süre Yunus

11-Süre Hud

12-Süre Yusuf

13-Süre Red

14-Süre Ibrahim

15-Süre Hijr

16-Süre Nehl

17-Süre Beni Isra’il (isra)

18-Süre Kehf

19-Süre Meryem

20-Süre Taha

21-Süre Enbiya

22-Süre Hej

23-Süre Möminun

24-Süre Nur

25-Süre Furqan

26-Süre Shu’era

27-Süre Neml

28-Süre Qeses

29-Süre Enkebut

30-Süre Rum

31-Süre Loqman

32-Süre Sejde

33-Süre Ehzab

34-Süre Sebe

35-Süre Fatir

36-Süre Yasin

37-Süre Saffat

38-Süre Sad

39-Süre Zumer

40-Süre Ghafir

41-Süre Fussilet

42-Süre Shura

43-Süre Zuxruf

45-Süre Jasiye

46-Süre Ehqaf

47-Süre Muhemmed

48-Süre Fetih

49-Süre Hujurat

50-Süre Qaf

51-Süre Zariyat

52-Süre Tur

53-Süre Nejm

54-Süre Qemer

55-Süre Rehman

56-Süre Waqi’e

57-Süre Hedid

58-Süre Mujadele

59-Süre Heshir

60-Süre Mumtehine

61-Süre Sep

62-Süre Jumu’e

63-Süre Munafiqun

64-Süre Teghabun

65-Süre Telaq

66-Süre Tehrim

67-Süre Mulk

68-Süre Qelem

69-Süre Haqqe

70-Süre Maarij

71-Süre Nuh

72-Süre Jin

73-Süre Muzzemmil

74-Süre Muddessir

75-Süre Qiyamet

76-Süre Insan

77-Süre Murselat

78-Süre Nebe

79-Süre Naziat

80-Süre Ebese

81-Süre Tekwir

82-Süre Infitar

83-Süre Muteffifin

84-Süre Inshiqaq

85-Süre Buruj

86-Süre Tariq

87-Süre Ela

88-Süre Ghashiye

89-Süre Fejr

90-Süre Beled

91-Süre Shemis

92-Süre Leyl

93-Süre Zuha

94-Süre Inshirah

95-Süre Tin

96-Süre Eleq

97-Süre Qedr

98-Süre Beyyine

99-Süre Zelzele

100-Süre Adiyat

101-Süre Qarie

102-Süre Tekasur

103-Süre Esir

104-Süre Humeze

105-Süre Fil

106-Süre Qureyish

107-Süre Ma'un

108-Süre Kewser

109-Süre Kafirun

110-Süre Nesr

111-Süre Mesed

112-Süre Ixlas

113-Süre Feleq

114-Süre Nas

Qur'an Kerim - Uyghurche Terjimisi : Munderije